Η μεγάλη δεσποτική εορτή της Ορθοδοξίας, η παράδοση της εύρεσης του Σταυρού, η νηστεία και η μνήμη των Πατέρων της ΣΤ΄ Οικουμενικής Συνόδου.
Δευτέρα 14 Σεπτεμβρίου 2026 σήμερα και γιορτάζουν ο Σταύρος, η Σταυρούλα, ο Θεοκλής και η Θεόκλεια. Η Εκκλησία τιμά την Παγκόσμια Ύψωση του Τιμίου και Ζωοποιού Σταυρού, μία από τις σημαντικότερες εορτές του εκκλησιαστικού έτους.
Η ημέρα συνδέει την προσκύνηση του Σταυρού με το μήνυμα της σωτηρίας και της Ανάστασης. Στην ορθόδοξη πίστη, το όργανο του μαρτυρίου του Χριστού γίνεται σύμβολο αγάπης, ελπίδας και νίκης κατά του θανάτου.
Η εκκλησιαστική παράδοση αποδίδει την εύρεση του Τιμίου Σταυρού στην Αγία Ελένη, η οποία επισκέφθηκε τους Αγίους Τόπους τον 4ο αιώνα. Σύμφωνα με τη σχετική διήγηση, στις ανασκαφές εντοπίστηκαν τρεις σταυροί και η αναγνώριση εκείνου του Χριστού έγινε με θαυμαστό γεγονός. Ο επίσκοπος Ιεροσολύμων Μακάριος τον ύψωσε, ώστε να μπορούν να τον αντικρίσουν και να τον προσκυνήσουν οι συγκεντρωμένοι πιστοί. Ορθόδοξος Συναξαριστής
Η καθιέρωση της εορτής συνδέεται με τα εγκαίνια του Ναού της Αναστάσεως στα Ιεροσόλυμα, στις 13 Σεπτεμβρίου 335, και τον εορτασμό της Υψώσεως την επόμενη ημέρα. Στη μνήμη της περιλαμβάνεται επίσης η ανάκτηση του Σταυρού από τους Πέρσες, επί αυτοκράτορα Ηρακλείου, και η επιστροφή του στα Ιεροσόλυμα. Ορθόδοξη Εκκλησία στην Αμερική
Η 14η Σεπτεμβρίου είναι ημέρα αυστηρής νηστείας. Κατά την εκκλησιαστική τάξη προβλέπεται αποχή και από λάδι και κρασί, με κατάλυση αυτών όταν η εορτή συμπίπτει με Σάββατο ή Κυριακή. Η νηστεία εκφράζει τη συμμετοχή στο Πάθος του Χριστού και συνοδεύεται από προσευχή και μετάνοια.
Η κατάνυξη της ημέρας συνυπάρχει με τον πανηγυρικό της χαρακτήρα. Η θεολογία της εορτής συνδέει διαρκώς τη Σταύρωση με την Ανάσταση, όπως αποτυπώνεται στον ύμνο: «Τὸν Σταυρόν σου προσκυνοῦμεν, Δέσποτα, καὶ τὴν ἁγίαν σου Ἀνάστασιν δοξάζομεν».
Ξεχωριστή θέση στην ελληνική παράδοση έχει ο βασιλικός, με τον οποίο στολίζεται ο Σταυρός και ο οποίος μοιράζεται στους πιστούς ως ευλογία. Η λαϊκή διήγηση συνδέει το άρωμά του με την αναζήτηση της Αγίας Ελένης. Σε αρκετούς τόπους διατηρείται και το έθιμο παρασκευής νέου προζυμιού με τον αγιασμό και τον βασιλικό της εορτής.
Την ίδια ημέρα τιμάται η μνήμη των 170 Αγίων και Θεοφόρων Πατέρων της ΣΤ΄ Οικουμενικής Συνόδου. Η Σύνοδος πραγματοποιήθηκε στην Κωνσταντινούπολη το 680–681, επί Κωνσταντίνου Δ΄, και καταδίκασε τον Μονοθελητισμό.
Η απόφασή της διατύπωσε ότι ο Χριστός, ως τέλειος Θεός και τέλειος άνθρωπος, έχει δύο φυσικές θελήσεις και δύο φυσικές ενέργειες, θεία και ανθρώπινη. Με αυτόν τον τρόπο επιβεβαιώθηκε η πληρότητα της ανθρώπινης φύσης Του και δικαιώθηκε η διδασκαλία του Αγίου Μαξίμου του Ομολογητού. Η Σύνοδος αυτή διακρίνεται από τη μεταγενέστερη Πενθέκτη, η οποία συμπλήρωσε το κανονικό έργο της Ε΄ και της ΣΤ΄ Οικουμενικής Συνόδου. Μνήμη της ΣΤ΄ Οικουμενικής Συνόδου
Στο σημερινό εορτολόγιο περιλαμβάνονται επίσης η Αγία Πλακίλλα, ο μάρτυρας Πάπας, ο μάρτυρας Θεοκλής, ο Άγιος Βαλεριανός το νήπιο και ο Άγιος Μακάριος ο Νέος ο οσιομάρτυρας, μαθητής του Αγίου Νήφωνος. Τιμώνται ακόμη ο Όσιος Γεράσιμος, κτήτορας της Μονής Αγίας Τριάδος Σουρβίας, και ο Άγιος Πελάγιος, επίσκοπος Λευκάδος. Εορτολόγιο 14 Σεπτεμβρίου
Χρόνια πολλά σε όσες και όσους γιορτάζουν σήμερα.