Μια από τις πιο σοκαριστικές ιστορίες της ιατρικής: μητέρες έπαιρναν ένα φάρμακο στην εγκυμοσύνη και οι κόρες τους εμφάνιζαν σπάνιο καρκίνο χρόνια μετά
Υπάρχουν ιατρικές ιστορίες που δεν τελειώνουν όταν σταματά η χορήγηση ενός φαρμάκου. Συνεχίζονται σιωπηλά, μέσα στο σώμα της επόμενης γενιάς. Μία από αυτές είναι η ιστορία της διαιθυλστιλβεστρόλης, γνωστής διεθνώς ως DES.
Η DES ήταν ένα συνθετικό οιστρογόνο που χορηγήθηκε από τα μέσα της δεκαετίας του 1940 έως τις αρχές της δεκαετίας του 1970 σε εκατομμύρια εγκύους, με την ελπίδα ότι θα απέτρεπε αποβολές και επιπλοκές της κύησης. Το πρόβλημα ήταν ότι η πραγματική ζημιά δεν φάνηκε αμέσως. Φάνηκε χρόνια αργότερα, στα παιδιά αυτών των γυναικών.
Το 1971, οι επιστήμονες τεκμηρίωσαν μια συγκλονιστική σύνδεση: κόρες γυναικών που είχαν λάβει DES κατά την εγκυμοσύνη εμφάνιζαν, σε νεαρή ηλικία, έναν εξαιρετικά σπάνιο καρκίνο του κόλπου και του τραχήλου της μήτρας, το διαυγοκυτταρικό αδενοκαρκίνωμα. Η ανακάλυψη ήταν τόσο σοβαρή ώστε οδήγησε τις αμερικανικές αρχές να συστήσουν τη διακοπή της χρήσης του φαρμάκου σε εγκύους.
Το πιο ανησυχητικό στοιχείο ήταν ο χρόνος. Δεν επρόκειτο για άμεση παρενέργεια. Επρόκειτο για βλάβη που εμφανιζόταν μετά από 15, 18 ή και περισσότερα χρόνια, όταν τα κορίτσια που είχαν εκτεθεί στο φάρμακο μέσα στη μήτρα έφταναν στην εφηβεία ή στη νεαρή ενήλικη ζωή.
Σύμφωνα με το National Cancer Institute, οι λεγόμενες DES daughters — οι γυναίκες που εκτέθηκαν στη διαιθυλστιλβεστρόλη πριν γεννηθούν — έχουν περίπου 40 φορές μεγαλύτερο κίνδυνο να εμφανίσουν αυτόν τον σπάνιο καρκίνο σε σχέση με γυναίκες που δεν είχαν τέτοια έκθεση. Παρ’ όλα αυτά, ο καρκίνος παραμένει σπάνιος: περίπου 1 στις 1.000 γυναίκες που εκτέθηκαν σε DES εμφάνισε τη συγκεκριμένη μορφή.
Η υπόθεση DES άλλαξε τον τρόπο με τον οποίο η ιατρική αντιλαμβάνεται την ασφάλεια των φαρμάκων στην εγκυμοσύνη. Έδειξε ότι ένα φάρμακο μπορεί να μη βλάπτει μόνο τη μητέρα, ούτε μόνο το έμβρυο άμεσα, αλλά να αφήνει αποτύπωμα που εκδηλώνεται δεκαετίες αργότερα. Έδειξε, επίσης, ότι η «κανονικότητα» ενός φαρμάκου στην αγορά δεν σημαίνει πάντα και πλήρη ασφάλεια.
Η DES δεν συνδέθηκε μόνο με τον συγκεκριμένο σπάνιο καρκίνο. Μελέτες και υγειονομικοί οργανισμοί έχουν καταγράψει αυξημένους κινδύνους για ανατομικές ανωμαλίες του αναπαραγωγικού συστήματος, προβλήματα γονιμότητας και επιπλοκές στην εγκυμοσύνη στις γυναίκες που είχαν εκτεθεί στο φάρμακο ενδομητρίως.
Το μάθημα είναι βαρύ: η επιστήμη δεν πρέπει να κοιτά μόνο το άμεσο αποτέλεσμα, αλλά και τη μακρά σκιά μιας παρέμβασης. Ιδίως όταν μιλάμε για εγκυμοσύνη, έμβρυα και φάρμακα που επηρεάζουν το ορμονικό σύστημα.
Η ιστορία της διαιθυλστιλβεστρόλης είναι μια υπενθύμιση ότι στην ιατρική δεν αρκεί το «φαίνεται ασφαλές σήμερα». Το πραγματικό ερώτημα είναι τι μπορεί να αφήσει πίσω του αύριο — στο σώμα, στη ζωή και στην υγεία μιας ολόκληρης γενιάς