Ποιοι γιορτάζουν σήμερα – Η συγκλονιστική πορεία του νεαρού μάρτυρα που συνδέθηκε με τα άγρια ζώα και η ασκητική μορφή του Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως
Η Ορθόδοξη Εκκλησία τιμά σήμερα, Τετάρτη 2 Σεπτεμβρίου, τη μνήμη του Αγίου Μάμαντος του Μάρτυρος και του Αγίου Ιωάννη Δ΄ του Νηστευτή, Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως.
Την ονομαστική τους εορτή έχουν οι Μάμας, Μάμαντας και Μάμα.
Πρόκειται για δύο μορφές που έζησαν σε διαφορετικές εποχές και ακολούθησαν διαφορετικούς δρόμους. Ο Μάμας πέρασε στην εκκλησιαστική παράδοση ως ο νεαρός μάρτυρας που δεν λύγισε μπροστά στα βασανιστήρια. Ο Ιωάννης έμεινε γνωστός για την αυστηρή άσκηση, τη φιλανθρωπία και την ποιμαντική του αντίληψη για τη μετάνοια.
Ορφανός μέσα στους διωγμούς
Σύμφωνα με τη συναξαριστική παράδοση, ο Άγιος Μάμας γεννήθηκε περίπου το 260 στη Γάγγρα της Παφλαγονίας. Οι γονείς του, Θεόδοτος και Ρουφίνα, ήταν χριστιανοί και είχαν φυλακιστεί εξαιτίας της πίστης τους. Ο πατέρας του πέθανε στη φυλακή, ενώ η μητέρα του έφερε εκεί στον κόσμο το παιδί και λίγο αργότερα άφησε την τελευταία της πνοή.
Το ορφανό βρέφος ανέλαβε να μεγαλώσει η Αμμία, μια εύπορη χριστιανή. Η παράδοση συνδέει το όνομά του με την πρώτη λέξη που πρόφερε καλώντας τη θετή του μητέρα: «μάμα». Μετά τον θάνατό της, ο νεαρός Μάμας φέρεται να μοίρασε την περιουσία που κληρονόμησε στους φτωχούς και να αφοσιώθηκε στο κήρυγμα της χριστιανικής πίστης.
Η δράση του προκάλεσε την αντίδραση των ρωμαϊκών αρχών. Για να αποφύγει τη σύλληψη κατέφυγε σε ορεινή περιοχή κοντά στην Καισάρεια της Καππαδοκίας, όπου έζησε ασκητικά. Εκεί γεννήθηκε και η εικόνα που συνοδεύει μέχρι σήμερα τη μνήμη του: ο νεαρός άγιος ανάμεσα σε άγρια ζώα που τον πλησίαζαν ήρεμα.
Τα θηρία που δεν τον άγγιξαν
Κατά τον διωγμό του αυτοκράτορα Αυρηλιανού, ο Μάμας συνελήφθη και οδηγήθηκε ενώπιον του διοικητή της Καισάρειας. Αρνήθηκε να θυσιάσει στα είδωλα και, όπως αναφέρει το συναξάρι, υποβλήθηκε σε σκληρά βασανιστήρια.
Όταν ρίχτηκε στο αμφιθέατρο, τα θηρία δεν του επιτέθηκαν. Αντίθετα, πλησίασαν χωρίς να τον βλάψουν. Τελικά τραυματίστηκε θανάσιμα με τρίαινα και παρέδωσε το πνεύμα του σε πολύ νεαρή ηλικία, περίπου το 275.
Στην αγιογραφία απεικονίζεται ως νεαρός βοσκός, συνήθως με ποιμενική ράβδο και ένα αρνί στην αγκαλιά ή επάνω σε λιοντάρι. Θεωρείται προστάτης των βοσκών και των κτηνοτρόφων, ενώ η τιμή του είναι ιδιαίτερα ισχυρή στην Κύπρο. Στη Μόρφου βρίσκεται η γνωστή Μονή του Αγίου Μάμαντος, ένα από τα σημαντικότερα προσκυνήματα του νησιού.
Ο τεχνίτης που έγινε Πατριάρχης
Ο Άγιος Ιωάννης Δ΄ ο Νηστευτής έζησε τρεις αιώνες αργότερα. Συνδέθηκε με την Κωνσταντινούπολη και, πριν εισέλθει στον κλήρο, εργαζόταν ως τεχνίτης — στις πηγές αναφέρεται ως χρυσοχόος ή χαράκτης.
Η ευσέβεια και η εγκράτειά του προσέλκυσαν την προσοχή του Πατριάρχη Ιωάννη Γ΄ του Σχολαστικού, ο οποίος τον χειροτόνησε διάκονο. Αργότερα ανέλαβε καθήκοντα σακελλαρίου, με ευθύνη για μοναστήρια, ιδρύματα και πλευρές της κοινωνικής μέριμνας της Εκκλησίας.
Μετά τον θάνατο του Πατριάρχη Ευτυχίου εξελέγη στον θρόνο της Κωνσταντινούπολης. Η επικρατέστερη χρονολόγηση τοποθετεί την πατριαρχία του από το 582 έως τον θάνατό του το 595.
Το προσωνύμιο «Νηστευτής» δεν ήταν ένας τιμητικός τύπος χωρίς περιεχόμενο. Οι εκκλησιαστικές πηγές τον περιγράφουν ως άνθρωπο εξαιρετικά λιτής ζωής, με ελάχιστη τροφή, πολύωρη προσευχή και ιδιαίτερη φροντίδα για τους φτωχούς. Παρέμεινε ασκητικός ακόμη και όταν βρέθηκε σε ένα από τα ισχυρότερα εκκλησιαστικά αξιώματα της εποχής.
Ο τίτλος «Οικουμενικός» και η σύγκρουση με τη Ρώμη
Η πατριαρχία του συνδέθηκε στενά με τη χρήση του τίτλου «Οικουμενικός Πατριάρχης». Ο τίτλος είχε εμφανιστεί και νωρίτερα σε εκκλησιαστικές προσφωνήσεις, όμως επί Ιωάννη Δ΄ χρησιμοποιήθηκε επισήμως και συστηματικά από τον προκαθήμενο της Κωνσταντινούπολης.
Η εξέλιξη προκάλεσε έντονη αντίδραση στη Ρώμη. Ο Πάπας Πελάγιος Β΄ και κατόπιν ο Γρηγόριος Α΄ θεώρησαν ότι η διατύπωση μπορούσε να υποδηλώνει αξίωση παγκόσμιας εκκλησιαστικής δικαιοδοσίας. Στην ανατολική χρήση, ωστόσο, ο τίτλος συνδέθηκε με τον ιδιαίτερο ρόλο της Κωνσταντινούπολης και όχι με την κατάργηση των άλλων πατριαρχικών θρόνων.
Η μετάνοια ως θεραπεία
Στον Ιωάννη αποδίδεται επίσης σημαντική συμβολή στην ποιμαντική πρακτική της εξομολόγησης. Κείμενα που παραδόθηκαν στο όνομά του συνδέουν την επιβολή επιτιμίων όχι μόνο με το είδος της αμαρτίας, αλλά και με τη διάθεση, τη μετάνοια και την πνευματική κατάσταση του ανθρώπου.
Η προσέγγιση αυτή επέτρεπε τη μείωση της χρονικής διάρκειας παλαιότερων, ιδιαίτερα μακρών επιτιμίων, όταν ο εξομολογούμενος αναλάμβανε ουσιαστική πνευματική προσπάθεια: νηστεία, προσευχή, μετάνοιες και ελεημοσύνη. Η βασική ιδέα ήταν ότι ο πνευματικός δεν λειτουργεί απλώς ως δικαστής, αλλά ως θεραπευτής που αναζητεί το κατάλληλο πνευματικό φάρμακο.
Η πατρότητα και η ακριβής διαμόρφωση ορισμένων από αυτά τα κανονικά κείμενα έχουν συζητηθεί από τους μελετητές. Η παράδοση, πάντως, συνέδεσε σταθερά τον Ιωάννη τον Νηστευτή με μια περισσότερο εξατομικευμένη και θεραπευτική αντιμετώπιση της μετάνοιας.
Ο Άγιος Ιωάννης εκοιμήθη στις 2 Σεπτεμβρίου 595. Η εκκλησιαστική αφήγηση τον θέλει να φεύγει χωρίς προσωπική περιουσία, έχοντας αφιερώσει τα υπάρχοντά του στη φιλανθρωπία.
Ποιοι άλλοι Άγιοι τιμώνται σήμερα
Στις 2 Σεπτεμβρίου τιμάται ακόμη η μνήμη των 3.628 μαρτύρων της Νικομήδειας, των μαρτύρων Διομήδους, Ιουλιανού, Ευτυχιανού, Ησυχίου, Λεωνίδη, Ευτυχίου, Φιλαδέλφου, Μελανίππου, Παρθαγάπης, Αμμούν και Αειθαλά, καθώς και των δικαίων ιερέων της Παλαιάς Διαθήκης Ελεάζαρου και Φινεές.
Η σημερινή ημέρα ενώνει έτσι δύο διαφορετικές όψεις της χριστιανικής μαρτυρίας: το θάρρος ενός παιδιού που, κατά την παράδοση, στάθηκε άφοβο απέναντι στην εξουσία και την άσκηση ενός Πατριάρχη που αντιμετώπισε τη μετάνοια όχι ως εξόντωση του ανθρώπου, αλλά ως δρόμο επιστροφής και θεραπείας.