Ο στρατηλάτης που, κατά τη συναξαριακή παράδοση, μαρτύρησε μαζί με την οικογένειά του και ο λόγιος αρχιεπίσκοπος που συνέδεσε την εκκλησιαστική διακονία με την ελληνική παιδεία.
Σήμερα, Κυριακή 20 Σεπτεμβρίου 2026, γιορτάζουν η Ευσταθία, ο Ευστάθιος, η Θεοπίστη και ο Θεόπιστος. Η Εκκλησία τιμά τον Άγιο Ευστάθιο τον Μεγαλομάρτυρα, τη σύζυγό του Θεοπίστη και τους γιους τους Αγάπιο και Θεόπιστο. Την ίδια ημέρα τιμάται ο Άγιος Ευστάθιος, αρχιεπίσκοπος Θεσσαλονίκης, σημαντική μορφή των βυζαντινών γραμμάτων. (Ορθόδοξος Συναξαριστής, Άγιος Ευστάθιος Θεσσαλονίκης)
Ο βίος του Μεγαλομάρτυρα Ευσταθίου, όπως παραδίδεται στα συναξάρια, περιστρέφεται γύρω από την πίστη μέσα στη δοκιμασία. Πριν από τη βάπτισή του ονομαζόταν Πλακίδας και ήταν διακεκριμένος Ρωμαίος στρατιωτικός. Η παράδοση τον περιγράφει ως άνθρωπο δίκαιο και γενναιόδωρο, με ιδιαίτερη φροντίδα για όσους είχαν ανάγκη.
Καθοριστική στιγμή της μεταστροφής του θεωρείται ένα όραμα κατά τη διάρκεια κυνηγιού: ανάμεσα στα κέρατα ενός ελαφιού είδε τον Σταυρό και τον Χριστό. Το γεγονός τον οδήγησε να αναζητήσει τη χριστιανική πίστη και να βαπτιστεί μαζί με την οικογένειά του. Έλαβε το όνομα Ευστάθιος, ενώ η σύζυγός του ονομάστηκε Θεοπίστη.
Ακολούθησαν, σύμφωνα με τη συναξαριακή αφήγηση, μεγάλες συμφορές. Ο Ευστάθιος έχασε την περιουσία του και, στην προσπάθειά του να αναζητήσει αλλού μια νέα ζωή, χωρίστηκε από τη σύζυγο και τα παιδιά του. Οι γιοι του σώθηκαν από ανθρώπους που τους περιέθαλψαν, χωρίς εκείνος να γνωρίζει την τύχη τους. Έζησε επί χρόνια μακριά από τα αξιώματα και την προηγούμενη ευμάρειά του, εργαζόμενος ταπεινά.
Η επιστροφή του στη στρατιωτική υπηρεσία συνδέεται στην παράδοση με την ανάγκη της αυτοκρατορίας να αντιμετωπίσει νέες επιθέσεις. Στη διάρκεια της εκστρατείας η οικογένεια ξαναβρέθηκε, ύστερα από μακρόχρονο χωρισμό.
Η επανένωση, ωστόσο, ακολουθήθηκε από την τελική δοκιμασία. Επί αυτοκράτορα Αδριανού, ο Ευστάθιος αρνήθηκε να προσφέρει θυσία στους ειδωλολατρικούς θεούς. Μαζί με τη Θεοπίστη, τον Αγάπιο και τον Θεόπιστο οδηγήθηκαν στο μαρτύριο.
Το συναξάρι αναφέρει ότι τα θηρία στα οποία παραδόθηκαν δεν τους έβλαψαν και ότι τελικά θανατώθηκαν μέσα σε πυρακτωμένο χάλκινο ταύρο. Η κοινή τους μνήμη προβάλλει την οικογενειακή ενότητα και την προσήλωση στην πίστη ακόμη και μπροστά στον θάνατο.
Μια διαφορετική διαδρομή ακολούθησε ο Άγιος Ευστάθιος Θεσσαλονίκης, ο οποίος έζησε τον 12ο αιώνα. Με καταγωγή από την Κωνσταντινούπολη, διακρίθηκε ως δάσκαλος, φιλόλογος και εκκλησιαστικός συγγραφέας, πριν αναλάβει την ποιμαντική ευθύνη της Θεσσαλονίκης.
Η αρχιερατική του δράση συνδέθηκε με την υπεράσπιση της παιδείας και την κριτική στην αμάθεια, την πλεονεξία και την απομάκρυνση από τις απαιτήσεις της πνευματικής ζωής. Στα κείμενά του ζητούσε από κληρικούς και μοναχούς συνέπεια ανάμεσα στη διδασκαλία και στην καθημερινή συμπεριφορά.
Ιδιαίτερη θέση στη ζωή και στο έργο του κατέχει η κατάληψη της Θεσσαλονίκης από τους Νορμανδούς το 1185. Παρέμεινε κοντά στους κατοίκους και κατέγραψε την καταστροφή ως αυτόπτης μάρτυρας. Η αφήγησή του αποτελεί πολύτιμη μαρτυρία για την πολιορκία, την άλωση και τα δεινά του πληθυσμού.
Εξίσου σημαντική υπήρξε η συμβολή του στη μελέτη της αρχαίας ελληνικής γραμματείας. Οι περίφημες «Παρεκβολές» του στην Ιλιάδα και την Οδύσσεια συνδυάζουν γλωσσικές παρατηρήσεις με πληροφορίες για την ιστορία, τη γεωγραφία, τη μυθολογία και την καθημερινή ζωή. Μέσα από το έργο του διασώθηκαν στοιχεία παλαιότερων συγγραφέων και σχολιαστών, των οποίων τα κείμενα δεν έχουν φτάσει ακέραια έως σήμερα.
Η σημερινή εορτή φέρνει έτσι μαζί δύο διαφορετικές εκφράσεις χριστιανικής μαρτυρίας: την καρτερία μέσα στις δοκιμασίες και την έμπρακτη προσφορά στον άνθρωπο μέσα από την ποιμαντική ευθύνη και τη γνώση.
Χρόνια πολλά σε όλες και όλους όσοι γιορτάζουν!