Η παρέμβαση Βενιζέλου ανοίγει τη συζήτηση για τη διεθνή εποπτεία, την ευρωπαϊκή ευθύνη και το δικαίωμα των κοινωνιών να αποφασίζουν για το μέλλον τους.
Ποιος αποφασίζει μέχρι πού μπορεί να φτάσει η τεχνητή νοημοσύνη; Ποιος αναλαμβάνει την ευθύνη όταν η χρήση της επηρεάζει την εργασία, την ενημέρωση, την πρόσβαση σε υπηρεσίες ή την απονομή δικαιοσύνης; Και ποιος εγγυάται ότι τα οφέλη της θα φτάσουν στους πολίτες;
Η παρέμβαση του Ευάγγελου Βενιζέλου για τους κινδύνους της ανεξέλεγκτης ανάπτυξης της ΤΝ φέρνει στο προσκήνιο ένα κατεξοχήν πολιτικό ζήτημα: την ανάγκη να υπόκειται σε δημοκρατικό έλεγχο μια τεχνολογία με τεράστιες δυνατότητες επιρροής. Η πρότασή του είναι η Ευρωπαϊκή Ένωση να αναλάβει διεθνή πρωτοβουλία, αξιοποιώντας τη θεσμική εμπειρία της για ένα κοινό πλαίσιο εποπτείας.
Το ερώτημα που προκύπτει είναι απαιτητικό. Πώς θα πειστούν οι ισχυρότεροι παίκτες να αποδεχθούν ελέγχους που ενδέχεται να περιορίσουν την ελευθερία κινήσεων και τα ανταγωνιστικά τους πλεονεκτήματα;
Στις Ηνωμένες Πολιτείες, η συμφωνία που παρουσίασε ο Ντόναλντ Τραμπ με κορυφαίες εταιρείες του κλάδου βασίζεται σε εθελοντικές δεσμεύσεις. Ο ίδιος την περιέγραψε ως «ηθικά δεσμευτική», παραλληλίζοντάς την με Σύνταγμα. Η πολιτική προβολή μιας τέτοιας συμφωνίας, ωστόσο, δεν της προσδίδει αυτομάτως τη δεσμευτικότητα της νομοθεσίας.
Οι εθελοντικές δεσμεύσεις μπορούν να έχουν αξία. Η αξιοπιστία τους, όμως, δοκιμάζεται όταν η προστασία του δημόσιου συμφέροντος συγκρούεται με την πίεση για ταχύτερη κυκλοφορία προϊόντων και οικονομική απόδοση. Εκεί χρειάζονται ανεξάρτητη αξιολόγηση, διαφάνεια και σαφής ευθύνη για τις παραλείψεις.
Η Ευρώπη διαθέτει ήδη συγκεκριμένα εργαλεία. Ο AI Act θεσπίζει κανόνες ανάλογα με τον κίνδυνο και υποχρεώσεις για τα μοντέλα γενικού σκοπού. Για εκείνα που ενδέχεται να προκαλέσουν συστημικούς κινδύνους προβλέπεται αξιολόγηση και περιορισμός τους, ενώ το ευρωπαϊκό Γραφείο ΤΝ διαθέτει αρμοδιότητες ελέγχου και επιβολής διορθωτικών μέτρων.
Παράλληλα, η Σύμβαση-Πλαίσιο του Συμβουλίου της Ευρώπης συνδέει την ανάπτυξη και χρήση της ΤΝ με τα ανθρώπινα δικαιώματα, τη δημοκρατία και το κράτος δικαίου. Πρόκειται για διαφορετικό οργανισμό από την Ευρωπαϊκή Ένωση και για διεθνή συνθήκη με ευρύτερη συμμετοχή, στην οποία περιλαμβάνονται ως υπογράφοντες οι ΗΠΑ και η ΕΕ.
Αυτή η θεσμική υποδομή χρειάζεται ανθρώπους, τεχνική επάρκεια και πολιτική βούληση για να λειτουργήσει. Η προειδοποίηση Βενιζέλου αφορά ακριβώς τον κίνδυνο μιας Ευρώπης που θα καταναλώνει τεχνολογία αναπτυγμένη αλλού, χωρίς ουσιαστική επιρροή στους όρους παραγωγής της. Μια ευρωπαϊκή στρατηγική οφείλει, επομένως, να συνδέει την εποπτεία με την έρευνα, τις υποδομές και τη δυνατότητα ανάπτυξης ανταγωνιστικών εφαρμογών.
Υπάρχει, όμως, και ένα κοινωνικό ερώτημα που αξίζει ισότιμη θέση στη συζήτηση. Αν η τεχνητή νοημοσύνη αυξήσει την παραγωγικότητα, ποιος θα απολαύσει το όφελος; Θα μεταφραστεί σε καλύτερες αμοιβές, λιγότερη εξουθενωτική εργασία και ποιοτικότερες δημόσιες υπηρεσίες; Ή θα συγκεντρωθεί στους ιδιοκτήτες των τεχνολογικών υποδομών;
Καμία τεχνική καινοτομία δεν απαντά μόνη της σε αυτά τα ερωτήματα. Η κατανομή των ωφελειών εξαρτάται από επιλογές για την εκπαίδευση, την προστασία των εργαζομένων, τον ανταγωνισμό και την πρόσβαση στις νέες δυνατότητες. Η κοινωνική πρόοδος απαιτεί πολιτικό σχέδιο.
Ανάλογη προσοχή χρειάζεται η συζήτηση για την ΤΝ στη Δικαιοσύνη. Η προσδοκία για ταχύτερη επεξεργασία υποθέσεων και λιγότερη αυθαιρεσία είναι κατανοητή. Η συνέπεια μιας μηχανής, ωστόσο, δεν αποτελεί από μόνη της απόδειξη δικαιοσύνης. Ένα σύστημα που εφαρμόζει συστηματικά λανθασμένα κριτήρια μπορεί να παράγει συστηματικά άδικα αποτελέσματα.
Η αξιοποίηση τέτοιων εργαλείων πρέπει να συνοδεύεται από έλεγχο, κατανοητή αιτιολόγηση και δυνατότητα αμφισβήτησης των αποτελεσμάτων. Το ευρωπαϊκό πλαίσιο αναγνωρίζει τη σοβαρότητα του ζητήματος, κατατάσσοντας ορισμένες εφαρμογές στην απονομή δικαιοσύνης στις χρήσεις υψηλού κινδύνου.
Η ευρωπαϊκή ευθύνη είναι, τελικά, συγκεκριμένη: να εξασφαλίσει ότι οι πολίτες θα έχουν λόγο, δικαιώματα και πραγματικό όφελος από αυτή τη μεταβολή. Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να διευρύνει τις ανθρώπινες δυνατότητες. Το αν θα διευρύνει μαζί τους και τη δημοκρατία θα κριθεί από τις αποφάσεις εκείνων που καλούνται σήμερα να τη θέσουν υπό λογοδοσία.