Από γενιά σε γενιά, ο ίδιος αργαλειός υφαίνει φόβο, εξάρτηση και υποταγή. Μόνο που η μοίρα δεν είναι χαραγμένη σε πέτρα – και οι διάτρητες κάρτες αλλάζουν
Το πιο επιτυχημένο σύστημα εξουσίας δεν είναι εκείνο που σε φυλακίζει. Είναι εκείνο που σε πείθει ότι γεννήθηκες μέσα στη φυλακή και ότι έξω από αυτήν δεν υπάρχει τίποτε.
Δεν χρειάζεται κάγκελα. Δεν χρειάζεται φρουρούς. Αρκούν μερικοί φόβοι, λίγη ανασφάλεια, μια θέση που μπορεί να χαθεί, ένα ρουσφέτι που ίσως δεν δοθεί και η γνωστή προειδοποίηση: «Μη μιλάς, γιατί ποτέ δεν ξέρεις».
Κάπως έτσι, από γενιά σε γενιά, ένας αόρατος αργαλειός υφαίνει το πεπρωμένο μας. Μας έμαθαν πώς να αγαπάμε, πώς να μαλώνουμε, πώς να υπακούμε, ακόμη και πώς να ψηφίζουμε. Μας παρέδωσαν έτοιμες απαντήσεις πριν προλάβουμε να διατυπώσουμε τις δικές μας ερωτήσεις.
Και εμείς, χωρίς να το αντιληφθούμε, συνεχίσαμε να περνάμε την κλωστή από τα ίδια σημεία.
Η πολιτική ως οικογενειακό κειμήλιο
Στην Ελλάδα δεν κληρονομούμε μόνο σπίτια, χωράφια και χρέη. Κληρονομούμε πολιτικές συμπάθειες, κομματικά μίση, εξαρτήσεις, σιωπές και φοβίες.
«Εμείς πάντα εκεί ψηφίζαμε», λέει ο ένας. «Αυτούς βρήκαμε, αυτούς ξέρουμε», απαντά ο άλλος. Και κάπως έτσι η ψήφος, από πράξη ελεύθερης πολιτικής κρίσης, μετατρέπεται σε οικογενειακό κειμήλιο. Σαν το παλιό σερβίτσιο της γιαγιάς: μπορεί να έχει ραγίσει, μπορεί να μη χρησιμοποιείται, αλλά κανείς δεν το πετάει επειδή «τόσα χρόνια το έχουμε».
Το σύστημα, βέβαια, συγκινείται βαθύτατα από αυτή την αφοσίωση. Κάθε τέσσερα χρόνια θυμάται ότι υπάρχει λαός. Βγάζει από την αποθήκη τις υποσχέσεις, τις ξεσκονίζει, τις σερβίρει ως καινούργιες και περιμένει χειροκρότημα.
Οι δρόμοι θα φτιαχτούν. Τα νοσοκομεία θα σωθούν. Η ακρίβεια θα παταχθεί. Οι νέοι θα επιστρέψουν. Η περιφέρεια θα αναγεννηθεί. Η δικαιοσύνη θα λειτουργήσει. Η αξιοκρατία θα επικρατήσει.
Πάντα μετά. Πάντα στην επόμενη τετραετία. Πάντα μόλις «σταθεροποιηθεί η κατάσταση».
Μέχρι τότε, σταθεροποιείται μόνο η καρέκλα.
Ο φόβος είναι το φθηνότερο λουρί
Ο φόβος παραμένει το αποτελεσματικότερο εργαλείο τους. Δεν κοστίζει, δεν φαίνεται και δεν αφήνει σημάδια στο σώμα. Αφήνει όμως βαθιά σημάδια στη συνείδηση.
Φόβος μήπως χάσεις τη δουλειά σου. Μήπως δεν διοριστεί το παιδί σου. Μήπως δεν εγκριθεί το αίτημά σου. Μήπως σε βάλουν στο περιθώριο. Μήπως σε χαρακτηρίσουν γραφικό, ακραίο, επικίνδυνο ή –η αγαπημένη λέξη κάθε βολεμένου μηχανισμού– «τοξικό».
Το σύστημα δεν χρειάζεται να πείσει τους πάντες. Του αρκεί να κουράσει τους πολλούς και να φοβίσει τους υπόλοιπους. Να τους κάνει να πιστέψουν ότι τίποτε δεν αλλάζει, ότι όλοι είναι ίδιοι, ότι κάθε αντίσταση είναι μάταιη.
Γιατί ο πολίτης που ελπίζει μπορεί να κινηθεί. Ο πολίτης που καταλαβαίνει μπορεί να αντιδράσει. Ο πολίτης που στέκεται όρθιος μπορεί να γίνει απρόβλεπτος.
Ο φοβισμένος πολίτης, αντιθέτως, είναι απολύτως διαχειρίσιμος.
Θα επιχειρήσουν να μας αποδομήσουν
Όταν κάποιος αρνείται να συνεχίσει τον κύκλο, ο μηχανισμός ενεργοποιείται. Θα βγουν να μιλήσουν. Θα υποσχεθούν, θα συκοφαντήσουν, θα ειρωνευτούν. Θα ψάξουν ένα λάθος, μια φράση, μια παλιά φωτογραφία, οτιδήποτε μπορεί να στρέψει τη συζήτηση μακριά από την ουσία.
Δεν θα απαντήσουν στα ερωτήματα. Θα επιτεθούν σε εκείνον που τα θέτει.
Δεν θα εξηγήσουν γιατί απέτυχαν. Θα προσπαθήσουν να πείσουν ότι κανείς άλλος δεν δικαιούται να δοκιμάσει.
Δεν θα υπερασπιστούν το έργο τους. Θα απαιτήσουν να αποδείξεις εσύ ότι αξίζεις περισσότερο από την αποτυχία τους.
Η γνωστή συνταγή: όταν δεν μπορείς να σηκώσεις το βάρος της αλήθειας, προσπάθησε να γκρεμίσεις εκείνον που την εκφέρει.
Μην τους φοβηθείτε. Και κυρίως, μην τους λυπηθείτε επειδή θα ενοχληθούν. Εκείνοι είχαν χρόνια, εξουσία, μηχανισμούς και ευκαιρίες. Η κοινωνία είχε μόνο υπομονή. Και την ξόδεψε σχεδόν όλη.
Η μοίρα γράφεται ξανά
Η μοίρα δεν είναι γραμμένη σε πέτρα. Είναι γραμμένη σε διάτρητες κάρτες. Και οι κάρτες αυτές μπορούν να αλλάξουν.
Χρειάζεται πρώτα να κοιτάξουμε το παρελθόν χωρίς φόβο και χωρίς ωραιοποίηση. Να αναγνωρίσουμε τα μοτίβα που επαναλαμβάνονται. Να λύσουμε τους κώδικες της εξάρτησης. Να παραδεχτούμε ότι πολλές φορές δεν μας νίκησαν μόνο οι άλλοι· μας νίκησε και η δική μας σιωπή.
Το σπάσιμο του κύκλου δεν αρχίζει από έναν σωτήρα. Αρχίζει από έναν πολίτη που αποφασίζει να μη σκύψει. Από έναν άνθρωπο που αρνείται να ανταλλάξει την αξιοπρέπειά του με μια προσωρινή εξυπηρέτηση. Από μια κοινωνία που παύει να χειροκροτεί επαγγελματίες υποσχεσιολόγους και αρχίζει να απαιτεί λογαριασμό.
Δεν μας χρειάζεται άλλο ένα όμορφο παραμύθι. Μας χρειάζεται αλήθεια, σχέδιο, ευθύνη και συμμετοχή.
Η χώρα δεν θα σωθεί από εκείνους που τη θυμούνται μόνο όταν ανοίγουν οι κάλπες. Θα σωθεί όταν οι πολίτες θυμηθούν τη δύναμή τους όλες τις υπόλοιπες ημέρες.
Σταθείτε, λοιπόν, όρθιοι. Πετάξτε τις αλυσίδες. Υπερασπιστείτε τις αξίες, τα ιδανικά και την αλήθεια. Όχι επειδή είναι εύκολο. Αλλά επειδή η σιωπή έγινε πλέον ακριβότερη από τη σύγκρουση.
Το χρωστάμε στους εαυτούς μας. Το χρωστάμε στα παιδιά μας.
Για να τους παραδώσουμε μια πατρίδα ελεύθερη, δίκαιη και περήφανη.
Για να τους αφήσουμε χώρα – και όχι απλώς χώρο.