Η πρόταση για πολιτιστική επανάχρηση ανοίγει μια συζήτηση που έπρεπε να έχει γίνει πριν από τις κατεδαφίσεις – Ο Φάνης Σπανός, η περιφερειακή αρχή και η Έλενα Βάκα καλούνται να πάρουν καθαρή θέση
Την ώρα που οι διαδικασίες για την κατεδάφιση του παλιού εργοστασίου της ΑΓΕΤ ΗΡΑΚΛΗΣ στο Μικρό Βαθύ Αυλίδας προχωρούν, μια δημόσια παρέμβαση έθεσε το ερώτημα που η Χαλκίδα απέφευγε επί χρόνια:
Πρέπει ολόκληρο το βιομηχανικό συγκρότημα να εξαφανιστεί ή μπορεί ένα σημαντικό τμήμα του να διασωθεί και να αποκτήσει νέα ζωή;
Η Μαίρη Χουλιέρη έφερε στη συζήτηση το παράδειγμα του Zollverein στο Έσσεν της Γερμανίας. Ένα τεράστιο πρώην συγκρότημα εξόρυξης άνθρακα και παραγωγής κοκ, το οποίο δεν ισοπεδώθηκε μετά το κλείσιμό του. Διατηρήθηκε, προστατεύθηκε και μετατράπηκε σε διεθνή προορισμό πολιτισμού, ιστορίας, αρχιτεκτονικής, εκπαίδευσης και αναψυχής.
Η ιδέα δεν είναι να αντιγράψει η Χαλκίδα μηχανικά ένα γερμανικό μοντέλο. Είναι να αναρωτηθεί αν, πριν από μια μη αναστρέψιμη κατεδάφιση, εξετάστηκε σοβαρά μια εναλλακτική πρόταση που θα συνδέει τη βιομηχανική κληρονομιά με την Αρχαία Αυλίδα, το Ιερό της Αυλιδείας Αρτέμιδος, τη μυθολογική αφήγηση της Ιφιγένειας και το παραλιακό μέτωπο.
Τι πέτυχε το Zollverein
Το Zollverein δεν είναι απλώς ένα παλιό εργοστάσιο που βάφτηκε και απέκτησε καφετέρια. Η UNESCO το χαρακτηρίζει ολοκληρωμένο μνημείο της ευρωπαϊκής βιομηχανικής ιστορίας, με κτίρια υψηλής αρχιτεκτονικής αξίας και με τις βασικές εγκαταστάσεις του να διατηρούνται ως ενιαίο σύνολο.
Η επανάχρησή του βασίστηκε σε προστασία, δημόσια χρηματοδότηση, οργανωμένη διοίκηση και μακροχρόνιο σχεδιασμό. Σήμερα στεγάζει μουσεία, εκθέσεις, εκδηλώσεις, δραστηριότητες σχεδιασμού και πολιτισμού, ενώ λειτουργεί και ως τουριστικός προορισμός. Η επιτυχία του δεν προέκυψε από μια αυθόρμητη ιδέα ούτε από μια ευχή. Προέκυψε επειδή η πολιτεία και η τοπική αυτοδιοίκηση αποφάσισαν ότι η βιομηχανική μνήμη είχε αξία και δημιούργησαν το κατάλληλο θεσμικό και οικονομικό πλαίσιο.
Αυτό ακριβώς είναι και το μάθημα για τη Χαλκίδα. Δεν αρκεί να λέμε «να γίνει πολιτιστικό κέντρο». Χρειάζεται τεχνική αποτίμηση των εγκαταστάσεων, μελέτη στατικής επάρκειας, περιβαλλοντική εξυγίανση, αρχαιολογική έρευνα, συγκεκριμένες χρήσεις, φορέας διαχείρισης και χρηματοδοτικό σχέδιο.
Χωρίς αυτά, η πρόταση μένει σύνθημα. Με αυτά, όμως, μπορεί να γίνει πραγματική εναλλακτική απέναντι στην πλήρη εξαφάνιση ενός βιομηχανικού τοπόσημου.
Η κατεδάφιση προχωρά, αλλά η υπόθεση δεν έχει τελειώσει
Η Επιτροπή Περιβάλλοντος και Χωρικού Σχεδιασμού της Περιφέρειας Στερεάς Ελλάδας γνωμοδότησε κατά πλειοψηφία θετικά στις 28 Αυγούστου 2026 επί της Μελέτης Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων για την αποκατάσταση του χώρου μετά την οριστική παύση του εργοστασίου, όπως κατέγραψε το Outnews.
Η γνωμοδότηση δεν αποτελεί από μόνη της τελική άδεια κατεδάφισης ούτε εγκρίνει αυτομάτως τη μελλοντική χρήση της έκτασης. Αποτελεί, όμως, ένα καθοριστικό διοικητικό βήμα για ένα έργο μεγάλης κλίμακας, το οποίο, σύμφωνα με όσα παρουσιάστηκαν στη συνεδρίαση, αφορά περισσότερα από 120 κτίσματα και κατασκευές, με ελεγχόμενη χρήση εκρηκτικών σε 19 από αυτά.
Από την κατεδάφιση εξαιρούνται τρία σιλό και μία αποθήκη που έχουν χαρακτηριστεί διατηρητέα. Το ερώτημα είναι εάν αυτή η περιορισμένη διατήρηση αρκεί για να σωθεί η ιστορική ταυτότητα του συγκροτήματος ή εάν θα απομείνουν τέσσερα απομονωμένα κελύφη, χωρίς λειτουργική σύνδεση με το υπόλοιπο τοπίο.
Η βιομηχανική κληρονομιά δεν διασώζεται μόνο με τη διατήρηση μερικών κατασκευών. Διασώζεται όταν ο επισκέπτης μπορεί να καταλάβει τι υπήρχε, πώς λειτουργούσε, πώς επηρέασε την πόλη και πώς συνδέθηκε με τις ζωές χιλιάδων εργαζομένων και οικογενειών.
«Είναι ιδιωτικό» δεν σημαίνει «η πόλη δεν έχει λόγο»
Το ακίνητο είναι ιδιοκτησία της ΑΓΕΤ ΗΡΑΚΛΗΣ. Η ίδια η εταιρεία έχει αναφερθεί σε έκταση 265 στρεμμάτων και έχει αναθέσει μελέτες για την αξιοποίησή της. Αυτό σημαίνει ότι ούτε ο Δήμος ούτε οποιοσδήποτε άλλος φορέας μπορεί απλώς να αποφασίσει ότι θα πάρει τον χώρο και θα τον μετατρέψει σε πάρκο ή μουσείο χωρίς συμφωνία, πολεοδομικό εργαλείο, εξαγορά, απαλλοτρίωση ή άλλο νόμιμο μηχανισμό.
Η ιδιωτική ιδιοκτησία, όμως, δεν αποτελεί λευκή επιταγή για οποιαδήποτε χρήση. Οι χρήσεις γης, οι περιβαλλοντικοί όροι, η προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς και ο πολεοδομικός σχεδιασμός δεσμεύουν κάθε μεγάλη ιδιοκτησία, όπως δεσμεύουν και κάθε μικρό ιδιοκτήτη.
Στη δημόσια συζήτηση διατυπώθηκε η άποψη ότι τμήμα της έκτασης θα μπορούσε να περιέλθει στον Δήμο μέσω πολεοδομικών εργαλείων και να αποδοθεί σε πολιτιστικές και κοινόχρηστες χρήσεις. Πρόκειται για πρόταση που αξίζει θεσμική και τεχνική διερεύνηση. Δεν μπορεί, ωστόσο, να παρουσιαστεί ως έτοιμη και χωρίς κόστος λύση πριν εξεταστούν το ισχύον καθεστώς, οι εισφορές γης, οι απαιτούμενες αποζημιώσεις και η οικονομική βιωσιμότητα.
Logistics, απορρίμματα και η ανάγκη για καθαρές απαντήσεις
Η σημερινή δηλωμένη κατεύθυνση της εταιρείας είναι η ανάπτυξη επιχειρηματικού πάρκου εφοδιαστικής αλυσίδας. Η προοπτική των logistics είχε τεθεί ήδη από το 2021, ενώ στη συνεδρίαση της Περιφέρειας η εκπρόσωπος της ΑΓΕΤ επανέλαβε αυτόν τον προσανατολισμό.
Παράλληλα, στην Αυλίδα υπάρχουν έντονες ανησυχίες για πιθανές δραστηριότητες διαχείρισης απορριμμάτων. Μέχρι σήμερα, όμως, δεν έχει τεκμηριωθεί ότι έχει αδειοδοτηθεί ή εγκριθεί τέτοια μονάδα μέσα στο παλιό τσιμεντάδικο. Η εταιρεία είχε δηλώσει το 2024 ότι δεν διαθέτει σχετικό σχεδιασμό για το συγκεκριμένο ακίνητο, ενώ η δήμαρχος Χαλκιδέων Έλενα Βάκα είχε υποστηρίξει ότι το ισχύον Γενικό Πολεοδομικό Σχέδιο δεν επιτρέπει αυτή τη χρήση.
Η διάκριση είναι κρίσιμη. Οι φόβοι των κατοίκων πρέπει να ακούγονται και να απαντώνται με έγγραφα, όχι με καθησυχαστικές δηλώσεις. Δεν πρέπει, όμως, μια ανησυχία να παρουσιάζεται ως τετελεσμένο γεγονός χωρίς επίσημη απόφαση ή άδεια.
Σπανός και περιφερειακή αρχή: η θετική γνωμοδότηση έχει πολιτική υπογραφή
Η θετική κατά πλειοψηφία γνωμοδότηση εκδόθηκε από Επιτροπή της Περιφέρειας Στερεάς Ελλάδας. Δεν προκύπτει ότι ο περιφερειάρχης Φάνης Σπανός συμμετείχε προσωπικά στην ψηφοφορία και δεν πρέπει να του αποδοθεί κάτι τέτοιο χωρίς τα επίσημα πρακτικά. Η πολιτική ευθύνη της περιφερειακής αρχής που διοικεί, όμως, δεν εξαφανίζεται πίσω από μια επιτροπή.
Ο Φάνης Σπανός, η περιφερειακή πλειοψηφία και τα μέλη που ψήφισαν θετικά οφείλουν να απαντήσουν συγκεκριμένα:
- Θα ζητήσουν να εξεταστεί από ανεξάρτητους ειδικούς ποια επιπλέον κτίρια μπορούν να διασωθούν και να επαναχρησιμοποιηθούν;
- Θα χρηματοδοτήσει η Περιφέρεια μελέτη σκοπιμότητας για έναν ενιαίο χώρο βιομηχανικής ιστορίας, πολιτισμού και ανάδειξης της Αρχαίας Αυλίδας;
- Θα απαιτήσουν να παρουσιαστούν δημόσια όλα τα εναλλακτικά σενάρια πριν από τις μη αναστρέψιμες κατεδαφίσεις;
- Θα ζητήσουν από τις αρμόδιες αρχές την προσωρινή αναστολή των κατεδαφίσεων για όσα κτίρια δεν αποτελούν άμεσο κίνδυνο, μέχρι να ολοκληρωθεί αυτή η αξιολόγηση;
Η Περιφέρεια δεν μπορεί να εμφανίζεται απλώς ως υπηρεσία διαβίβασης μιας μελέτης της εταιρείας. Ο ρόλος της είναι να σταθμίσει το περιβάλλον, την ανάπτυξη, την πολιτιστική κληρονομιά και το δημόσιο συμφέρον. Αν θεωρεί ότι η πλήρης σχεδόν κατεδάφιση αποτελεί τη μοναδική ρεαλιστική λύση, οφείλει να παρουσιάσει τα στοιχεία που αποκλείουν κάθε διαφορετικό σενάριο.
Και η Έλενα Βάκα πρέπει να εξηγήσει το «πρακτικά ανέφικτο»
Η δήμαρχος Χαλκιδέων έχει πάρει σαφή θέση. Τον Ιούλιο του 2024 δήλωσε ότι υποστηρίζει τη χρήση του χώρου για logistics και χαρακτήρισε την πολιτιστική αξιοποίησή του «πρακτικά ανέφικτη», επικαλούμενη και το γεγονός ότι πρόκειται για ιδιωτικό ακίνητο.
Η θέση αυτή δεν αρκεί πλέον ως απάντηση. Η Έλενα Βάκα οφείλει να εξηγήσει με ποια τεχνική, οικονομική ή πολεοδομική μελέτη κρίθηκε ανέφικτη η πολιτιστική επανάχρηση. Ζήτησε ποτέ ο Δήμος πλήρη καταγραφή των κτιρίων που μπορούν να σωθούν; Αναζήτησε ευρωπαϊκή χρηματοδότηση, συνεργασία με το υπουργείο Πολιτισμού, προγραμματική συμφωνία με την Περιφέρεια ή σύμπραξη με την ιδιοκτήτρια εταιρεία; Έφερε ποτέ στο Δημοτικό Συμβούλιο ολοκληρωμένα εναλλακτικά σενάρια;
Αν δεν έγιναν αυτά, τότε δεν αποδείχθηκε ότι η πολιτιστική λύση είναι ανέφικτη. Απλώς δεν διερευνήθηκε σοβαρά.
Ο Δήμος δεν έχει δικαίωμα να ιδιοποιηθεί ξένη περιουσία. Έχει, όμως, υποχρέωση να σχεδιάζει το μέλλον της πόλης, να συμμετέχει στη διαμόρφωση των χρήσεων γης και να διεκδικεί κοινόχρηστους και πολιτιστικούς χώρους. Το «είναι ιδιωτικό» περιγράφει το ιδιοκτησιακό καθεστώς· δεν αποτελεί ολοκληρωμένη δημοτική πολιτική.
Μια ευκαιρία που δεν επιστρέφει
Στα σχόλια που ακολούθησαν την ανάρτηση, κατατέθηκαν ιδέες για αίθουσες προβολών, χώρους συναυλιών και εκθέσεων, διαδρομές βιομηχανικής ιστορίας, ανάδειξη του Ιερού της Αυλιδείας Αρτέμιδος, αναπαραστάσεις αρχαίων πλοίων και σύνδεση του χώρου με τον μύθο της Ιφιγένειας.
Ακούστηκαν και αντίθετες φωνές. Πολίτες θυμίζουν τη ρύπανση, την επιβάρυνση και τις πληγές που άφησε επί δεκαετίες το εργοστάσιο και ζητούν την πλήρη απομάκρυνσή του. Άλλοι θεωρούν ότι ο Δήμος, με τόσες άλυτες υποθέσεις και εγκαταλελειμμένα ακίνητα, δεν διαθέτει ούτε τους πόρους ούτε την αξιοπιστία για ένα τόσο φιλόδοξο σχέδιο.
Αυτές οι αντιρρήσεις είναι σοβαρές. Δεν ακυρώνουν, όμως, την ανάγκη να παρουσιαστούν στην κοινωνία ολοκληρωμένες εναλλακτικές πριν από την κατεδάφιση. Η πόλη δικαιούται να γνωρίζει τι ακριβώς χάνει, τι μπορεί να σώσει, πόσο θα κοστίσει κάθε επιλογή και ποιος θα ωφεληθεί από την επόμενη χρήση.
Μετά την κατεδάφιση, η συζήτηση για τη βιομηχανική κληρονομιά θα έχει τελειώσει οριστικά. Τα σχέδια logistics μπορούν να αλλάξουν, οι επενδυτές μπορούν να αποχωρήσουν και οι χρήσεις γης μπορούν να αναθεωρηθούν. Ό,τι ανατιναχθεί, όμως, δεν επανέρχεται.
Γι’ αυτό το πραγματικό δίλημμα δεν είναι «παλιοσίδερα ή ανάπτυξη». Είναι αν η Χαλκίδα θα αποφασίσει με σχέδιο για το σημαντικότερο παραλιακό βιομηχανικό της ακίνητο ή αν θα ξυπνήσει μετά τις κατεδαφίσεις, όταν οι μοναδικές επιλογές θα είναι εκείνες που θα έχουν απομείνει.
Και αυτή τη φορά ο Φάνης Σπανός, η περιφερειακή του αρχή και η Έλενα Βάκα δεν μπορούν να αρκεστούν στον ρόλο του παρατηρητή. Πριν πέσουν τα κτίρια, πρέπει να πουν καθαρά τι πρότειναν, τι διεκδίκησαν και ποιο ακριβώς μέλλον επιλέγουν για την Αυλίδα.