Τι ανακοίνωσε ο Τούρκος υπουργός Πολιτισμού για τις σήραγγες, ποια ευρήματα έχουν ήδη καταγραφεί και πώς οι εργασίες αποκατάστασης ανοίγουν ένα ακόμη κεφάλαιο στην ιστορία της Μεγάλης Εκκλησίας της Κωνσταντινούπολης.
Κάτω από την Αγία Σοφία, εκεί όπου το βλέμμα των επισκεπτών δεν φτάνει, οι εργασίες έρευνας και αποκατάστασης αναδεικνύουν μια ακόμη διάσταση του μνημείου. Υπόγειοι χώροι, σήραγγες και παλαιές κατασκευές συνθέτουν ένα πεδίο μελέτης που μπορεί να φωτίσει την εξέλιξη του συγκροτήματος μέσα στους αιώνες.
σηράγγων συνολικού μήκους περίπου εννέα χιλιομέτρων.
Μιλώντας στο Καχραμανμαράς, ανέφερε ότι οι εργασίες καθαρισμού και αποκατάστασης συνεχίζονται στα προσβάσιμα σημεία και άφησε ανοιχτό το ενδεχόμενο μελλοντικής επίσκεψης σε επιλεγμένα τμήματα.
Το κρίσιμο στοιχείο είναι ότι τα εννέα χιλιόμετρα αποτελούν αναφορά του υπουργού. Στα διαθέσιμα στοιχεία δεν περιλαμβάνεται πλήρης χάρτης ή αναλυτική αρχαιολογική αποτύπωση ολόκληρου του δικτύου.
Η διάκριση έχει σημασία: άλλο το συνολικό μήκος επιμέρους διαδρομών και άλλο μια συνεχής, πλήρως εξερευνημένη και ασφαλής σήραγγα. Οι ίδιες οι δηλώσεις περιγράφουν εμπόδια, καταρρεύσεις και τμήματα στα οποία η πρόσβαση παραμένει αδύνατη.
Τι έχει ήδη καταγραφεί κάτω από την Αγία Σοφία
Η έρευνα στους υπόγειους χώρους δεν εμφανίζεται για πρώτη φορά στη δημόσια ενημέρωση. Σε ανακοίνωση του τουρκικού υπουργείου Πολιτισμού της 27ης Φεβρουαρίου 2026 περιγράφονται εργασίες στον δυτικό κήπο και στην περιοχή του βόρειου μετώπου, γνωστή ως Vezir Bahçe.
Στον δυτικό κήπο καταγράφηκαν τρεις χώροι και επτά γραμμές σηράγγων, μήκους εκατοντάδων μέτρων, που συνδέονται με αυτούς. Το υπουργείο ανέφερε ότι από τις σήραγγες είχαν απομακρυνθεί 1.068 τόνοι χωμάτινων επιχώσεων. Στους τρεις επιμέρους χώρους οι αντίστοιχες ποσότητες αναφέρονταν σε περίπου 112, 522 και 32 τόνους.
Στο Vezir Bahçe περιγράφεται επίσης κατασκευή που αξιολογείται ως υπόγειος ταφικός χώρος, με κεντρικό διάδρομο και συμμετρικούς θαλάμους στις δύο πλευρές του. Εκεί αναφέρεται απομάκρυνση ακόμη 102 τόνων επιχώσεων.
Τα στοιχεία αυτά τεκμηριώνουν συγκεκριμένες εργασίες και συγκεκριμένα ευρήματα. Δεν εξηγούν, όμως, από μόνα τους πώς προκύπτει το νεότερο άθροισμα των εννέα χιλιομέτρων. Παραμένει προς διευκρίνιση εάν αυτό αφορά ευρύτερο δίκτυο, επιπλέον καταγεγραμμένα τμήματα ή διαφορετικό εύρος αποτύπωσης.
Τα 1.600 χρόνια και οι διαδοχικές Αγίες Σοφίες
Η αναφορά σε σήραγγες ηλικίας περίπου 1.600 ετών δημιουργεί ένα εύλογο ερώτημα: πώς συνδέονται με ένα κτίριο που ολοκληρώθηκε τον 6ο αιώνα;
Η σημερινή Αγία Σοφία δεν ήταν ο πρώτος ναός στη θέση αυτή. Η πρώτη εκκλησία εγκαινιάστηκε το 360 και καταστράφηκε το 404. Ακολούθησε δεύτερος ναός, που εγκαινιάστηκε το 415 και καταστράφηκε στη Στάση του Νίκα το 532.
Ο Ιουστινιανός διέταξε τότε την ανέγερση του μνημείου που γνωρίζουμε σήμερα. Ο Ανθέμιος από τις Τράλλεις και ο Ισίδωρος από τη Μίλητο ανέλαβαν τον σχεδιασμό, και ο νέος ναός εγκαινιάστηκε στις 27 Δεκεμβρίου 537. Το όνομά του παραπέμπει στη θεία Σοφία.
Η ύπαρξη παλαιότερων οικοδομικών φάσεων εξηγεί γιατί μια υπόγεια κατασκευή μπορεί να προηγείται του σημερινού ναού. Δεν αποδεικνύει, ωστόσο, ότι όλες οι διαδρομές έχουν την ίδια ηλικία. Η απόδοση ολόκληρου του δικτύου σε μία εποχή απαιτεί ξεχωριστή τεκμηρίωση για τα επιμέρους τμήματα.
Από τα «μυστικά περάσματα» στα πραγματικά ερωτήματα της έρευνας
Η εικόνα ενός κρυμμένου κόσμου κάτω από την Αγία Σοφία έχει ισχυρή αφηγηματική δύναμη. Η ιστορική αξία των ευρημάτων, όμως, βρίσκεται στις απαντήσεις που μπορούν να δώσουν: πότε δημιουργήθηκε κάθε χώρος, πώς συνδεόταν με τις γύρω κατασκευές, ποια χρήση εξυπηρετούσε και πότε εγκαταλείφθηκε ή επιχώθηκε.
Στα διαθέσιμα στοιχεία δεν τεκμηριώνεται ότι όλες οι σήραγγες αποτελούσαν μυστικές εξόδους διαφυγής. Ούτε παρουσιάζεται πλήρης απόδειξη σύνδεσής τους με μακρινά σημεία της Κωνσταντινούπολης. Τέτοιες ερμηνείες χρειάζονται περισσότερα από έναν εντυπωσιακό αριθμό χιλιομέτρων.
Ειδικά η αναφορά σε υπόγειο ταφικό χώρο δείχνει ότι οι κατασκευές που ερευνώνται δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται συλλήβδην ως ένα ομοιόμορφο σύστημα. Η διαφορετική μορφή τους μπορεί να αντιστοιχεί σε διαφορετικές λειτουργίες και περιόδους. Αυτό ακριβώς καλείται να αποσαφηνίσει η αρχαιολογική έρευνα.
Το εσωτερικό της Αγίας Σοφίας σε φωτογραφία αρχείου του 2010, πριν από τις σημερινές εργασίες. Φωτογραφία: A3camero / Wikimedia Commons, CC BY 3.0.
Παράλληλες επεμβάσεις στον τρούλο και στα ψηφιδωτά
Η υπόγεια έρευνα εξελίσσεται μαζί με τις εργασίες συντήρησης και στατικής ενίσχυσης. Σύμφωνα με τη νεότερη ενημέρωση του Ερσόι, έχουν ολοκληρωθεί παρεμβάσεις στους τάφους του συγκροτήματος, στο Παιδικό Σχολείο, στον Πύργο του Ρολογιού και στο δάπεδο της στοάς, καθώς και η στατική ενίσχυση του βορειοανατολικού μιναρέ.
Στον κύριο τρούλο συνεχίζονται η δομική ενίσχυση και η συντήρηση των ψηφιδωτών. Ο Ερσόι ανέφερε ότι ολοκληρώθηκε η προσωρινή μεταλλική στέγη και το προστατευτικό σύστημα κάλυψης, ενώ ειδική πλατφόρμα στο εσωτερικό επιτρέπει την τεκμηρίωση, τον καθαρισμό και τις εργασίες συντήρησης.
Η ανακοίνωση του Φεβρουαρίου περιέγραφε ήδη εσωτερική πλατφόρμα σε ύψος 43,5 μέτρων και ελέγχους του εδάφους, των φορτίων και των δονήσεων πριν από την εγκατάστασή της. Ανέφερε επίσης χρήση χειροποίητων πλίνθων συμβατών με ιστορικές κατασκευαστικές φάσεις.
Στο ανατολικό ημιθόλιο, οι νεότερες δηλώσεις αναφέρουν ανάγκη πρόσθετης ενίσχυσης, όπως προέκυψε από τις στατικές αναλύσεις. Οι παρεμβάσεις στο σύστημα στήριξης θα συνδυαστούν με συντήρηση ψηφιδωτών, ζωγραφικού διακόσμου και μαρμάρινων επιφανειών. Κατά τον υπουργό, οι επισκέψεις και η λατρευτική λειτουργία συνεχίζονται.
Η προστασία του τρούλου έχει ιδιαίτερο ιστορικό βάρος. Ο πρώτος τρούλος κατέρρευσε το 558 και ανακατασκευάστηκε το 562, ενώ οι σεισμοί επιβάρυναν επανειλημμένα το οικοδόμημα. Η σημερινή συντήρηση προστίθεται σε μια μακρά ιστορία επεμβάσεων για τη διατήρησή του.
Ένα μνημείο που πέρασε από διαφορετικές εποχές
Η Αγία Σοφία συνδέθηκε με την αυτοκρατορική και εκκλησιαστική ζωή του Βυζαντίου. Μετά την Άλωση του 1453 μετατράπηκε σε τέμενος, ενώ το 1935 άνοιξε ως μουσείο. Το 2020 επανήλθε σε χρήση ως τέμενος, μια αλλαγή που προκάλεσε διεθνείς αντιδράσεις.
Παρά τις αλλαγές χρήσης, παραμένει αναπόσπαστο μέρος των Ιστορικών Περιοχών της Κωνσταντινούπολης, οι οποίες εντάχθηκαν στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO το 1985. Η UNESCO αναγνωρίζει στην Αγία Σοφία ένα αρχιτεκτονικό αριστούργημα με επιρροή στην εξέλιξη εκκλησιών και τεμενών.
Το 2020 ο οργανισμός υπογράμμισε ότι το καθεστώς παγκόσμιας κληρονομιάς συνεπάγεται υποχρεώσεις προστασίας της εξαιρετικής οικουμενικής αξίας του μνημείου.
Στο πλαίσιο αυτό, η ανάδειξη των υπόγειων χώρων αφορά περισσότερα από τη δημιουργία μιας νέας διαδρομής επισκεπτών. Αφορά τη γνώση για το μνημείο και τη διατήρηση των τεκμηρίων που επιβίωσαν κάτω από αυτό.
Πότε θα μπορούν να μπουν επισκέπτες στις σήραγγες;
Από τις δηλώσεις που δημοσιεύθηκαν δεν προκύπτει συγκεκριμένη ημερομηνία. Ο Ερσόι συνέδεσε τη δυνατότητα επίσκεψης με την ολοκλήρωση των εργασιών και την επιλογή κατάλληλων, ασφαλών τμημάτων. Δεν ανακοίνωσε άνοιγμα ολόκληρου του δικτύου.
Οι καταρρεύσεις που περιγράφονται σε ορισμένα σημεία δείχνουν ότι η αποκατάσταση παραμένει ουσιαστική εκκρεμότητα. Η τουριστική πρόσβαση δεν μπορεί να θεωρείται δεδομένη μόνο επειδή ένας χώρος εντοπίστηκε ή καθαρίστηκε.
Για να αποκτήσει πλήρες περιεχόμενο η είδηση των εννέα χιλιομέτρων, χρειάζονται η συνολική χαρτογράφηση, η αποσαφήνιση της χρονολόγησης και η δημοσιοποίηση των συμπερασμάτων για τη χρήση των διαδρομών. Αυτά θα επιτρέψουν να κατανοήσουμε τι ακριβώς αποκαλύπτεται κάτω από την Αγία Σοφία.
Η αξία των ευρημάτων βρίσκεται στη γνώση που μπορούν να προσθέσουν στην ιστορία ενός μνημείου το οποίο, σχεδόν δεκαπέντε αιώνες μετά την ανέγερσή του, εξακολουθεί να θέτει νέα ερωτήματα.