Ο Σκαρίμπας δεν τίμησε το ’21 σαν βιτρίνα. Το ξεγύμνωσε. Και μαζί ξεγύμνωσε όσους έμαθαν να το “διηγούνται” ακίνδυνα: χωρίς κοινωνία, χωρίς συμφέρον, χωρίς σύγκρουση. Γι’ αυτό και τον πολέμησαν. Όχι γιατί ήταν «εκκεντρικός» — αλλά γιατί δεν χωρούσε σε κανένα καλούπι.
1) Ο «αιρετικός» της Χαλκίδας που δεν ζήτησε άδεια από κανέναν
Ο Γιάννης Σκαρίμπας έζησε μεγάλο μέρος της ζωής του στη Χαλκίδα, δουλεύοντας ως εκτελωνιστής και γράφοντας σαν να είχε προσωπικό πόλεμο με την ευπρέπεια της εποχής. Έγραψε διηγήματα, ποίηση, θέατρο, δοκίμια — αλλά εκεί που “άναψε φωτιά” ήταν όταν έπιασε το 1821.
Δεν τον ενδιέφερε η βολική ιστορία. Τον ενδιέφερε η αλήθεια που πονάει. Η αλήθεια που χαλάει παρέες, χαλάει αφηγήματα, χαλάει «εθνικές ομοψυχίες» που χτίζονται εκ των υστέρων.
Και το είπε ωμά, με την ιδιότυπη γλώσσα του, το «μπάχαλο της σύνταξης», το ύφος που δεν χαρίζεται σε “καντηλανάφτες” της εξουσίας — όποια μορφή κι αν παίρνει.
2) Το ’21 δεν ήταν μόνο «Εθνικό» – ήταν και Κοινωνικό
Η κεντρική αιχμή του Σκαρίμπα στο «Το ’21 και η αλήθεια» είναι απλή και εκρηκτική:
η Επανάσταση δεν στράφηκε μόνο εναντίον του κατακτητή. Στράφηκε — ή προσπάθησε να στραφεί — και εναντίον ενός εσωτερικού συστήματος που έγδερνε τον λαό, τον κρατούσε στο σκοτάδι και διαπραγματευόταν προνόμια.
Με άλλα λόγια: αν το ’21 μείνει “σκέτη” εθνική ανεξαρτησία, χωρίς κοινωνική δικαίωση, τότε μοιάζει με αλλαγή στολής — όχι αλλαγή ζωής.
Αυτό το «διπλό μέτωπο» (εξωτερικό και εσωτερικό) είναι ακριβώς ό,τι η “επίσημη αφήγηση” συνήθως αποφεύγει, γιατί χαλάει το καθαρό σενάριο με τους “καλούς” και τους “κακούς”.
Ο Σκαρίμπας δεν ωραιοποιεί κανέναν. Ούτε “ιερατείο”, ούτε “προκρίτους”, ούτε “εγκεκριμένους” διανοούμενους. Και γι’ αυτό επιμένει στο πιο ενοχλητικό ερώτημα:
αν δεν ξεριζώσεις το εσωτερικό καθεστώς, τι ακριβώς κέρδισες;
3) Γιατί τον φοβήθηκαν: επειδή έβαλε στο κάδρο τους «ανέγγιχτους»
Ο Σκαρίμπας δεν έκανε απλώς λογοτεχνία. Έκανε ρήξη. Έβαλε στο κάδρο πρόσωπα, θεσμούς και “σεβασμούς” που για δεκαετίες θεωρούνταν εκτός κριτικής. Δεν τον ενδιέφερε να είναι αρεστός. Τον ενδιέφερε να είναι ακριβής — με τον δικό του τρόπο.
Και όταν μιλά για «ευνουχιστές της Ιστορίας», δεν φωτογραφίζει “λάθη” ή “παραλείψεις”. Κατηγορεί ευθέως μια μηχανή παραγωγής μύθων: μια Ιστορία που κόβει ό,τι ενοχλεί, στρογγυλεύει ό,τι συγκρούεται και αφήνει στον λαό ένα παραμύθι για “ενότητα”, για να μη μιλήσει ποτέ για ταξικά συμφέροντα, προνόμια και εξουσίες.
Κουτί: «Ερωτήματα που δεν βολεύουν»
- Αν το ’21 ήταν μόνο «Εθνικό», γιατί φοβήθηκαν τόσο την κοινωνική του δυναμική;
- Ποιος κερδίζει όταν η Επανάσταση παρουσιάζεται ως “καθαρή”, χωρίς εσωτερικές αντιθέσεις;
- Πόση “ελευθερία” υπάρχει όταν αλλάζει ο αφέντης αλλά μένει ίδιος ο μηχανισμός εξουσίας;
- Μήπως η πιο επικίνδυνη πλευρά του ’21 είναι ακριβώς εκείνη που δεν διδάσκεται;
Ο Σκαρίμπας πέθανε στις 21 Ιανουαρίου 1984. Αλλά το σκάνδαλο που κατήγγειλε ζει και βασιλεύει: η Ιστορία ως αποσμητικό της εξουσίας. Όσο το ’21 παρουσιάζεται σαν ακίνδυνο “εθνικό αφήγημα”, θα μένει λειψό. Όσο οι «εγκεκριμένοι» θα κρύβουν την κοινωνική του οργή, θα μας ζητούν να χειροκροτάμε μια ελευθερία χωρίς ελευθερία.
Και τότε ο Σκαρίμπας — ενοχλητικός, αιρετικός, “ακατάλληλος” — θα εξακολουθεί να είναι επίκαιρος. Γιατί δεν μας άφησε μνημόσυνο. Μας άφησε ερώτηση.