Υπάρχει μια λεπτή γραμμή στο Πολίτευμα που δεν γράφεται πάντα σε άρθρα, αλλά χαράζει όρια πιο σκληρά από νόμους: η γραμμή ανάμεσα στη θεσμική ενημέρωση και στην παραπολιτική διαρροή. Και όταν αυτή η γραμμή θολώνει από το ίδιο το ανώτατο πολιτειακό αξίωμα, το ζήτημα δεν είναι “επικοινωνιακό”. Είναι ζήτημα θεσμικής τάξης.
Το ερώτημα είναι συγκεκριμένο: είχε δικαίωμα ο/η Πρόεδρος της Δημοκρατίας να “διαρρεύσει μέσω κύκλων” στοιχεία για το τι ειπώθηκε σε συνάντηση με πρώην Πρωθυπουργό, στο πλαίσιο επαφών με πρώην κυβερνητικούς επικεφαλής;
Ας το πούμε καθαρά: άλλο πράγμα η θεσμική ενημέρωση (ότι έγινε συνάντηση, ποιο ήταν το γενικό πλαίσιο, ποια ήταν η θεσμική της αφορμή) και άλλο η “διαρροή μέσω κύκλων” που μοιάζει με non-paper κομματικού γραφείου Τύπου. Ο/η Πρόεδρος, ως κορυφαίο υπερκομματικό όργανο, δεν κρίνεται μόνο με το “επιτρέπεται” αλλά κυρίως με το “αρμόζει”.
Στη στενή νομική γλώσσα, δεν υπάρχει γενικός κανόνας που να επιβάλλει απόλυτη σιωπή για κάθε πολιτειακή συνάντηση. Η Προεδρία μπορεί να ενημερώνει. Μπορεί να εκδίδει λιτή ανακοίνωση. Μπορεί να πει ότι “συζητήθηκαν οι τρέχουσες εξελίξεις”. Αυτά είναι απολύτως εντός θεσμικής κανονικότητας: πρόκειται για στοιχειώδη διαφάνεια λειτουργίας ενός δημοσίου θεσμού.
Το πρόβλημα ξεκινά όταν η ενημέρωση γίνεται με “κύκλους” και το περιεχόμενο παύει να είναι ουδέτερο. Διότι οι “κύκλοι” –όπως έχουν καθιερωθεί στην πολιτική πρακτική– δεν είναι θεσμική ανακοίνωση. Είναι μηχανισμός που επιτρέπει να μεταδοθεί μια εκδοχή, με “σφραγίδα” θεσμού αλλά χωρίς υπογραφή, χωρίς ευθύνη, χωρίς ακριβές κείμενο, χωρίς δυνατότητα να ελεγχθεί τι ακριβώς ειπώθηκε και πώς.
Και εδώ είναι το κρίσιμο: η Προεδρία δεν μπορεί να λειτουργεί σαν παραγωγός πολιτικού αφηγήματος. Ο/η Πρόεδρος δεν είναι μέρος της κομματικής αντιπαράθεσης, ούτε θεσμικός “παίκτης” που παρεμβαίνει στο εσωτερικό ενός πολιτικού χώρου. Ακόμη και όταν ο/η Πρόεδρος συζητά πολιτικά ζητήματα, ο τρόπος δημοσιοποίησης πρέπει να είναι τέτοιος ώστε να μην υποδηλώνει προτίμηση, να μη δεσμεύει τον συνομιλητή, να μην εκθέτει πρόσωπα, να μην παράγει ερμηνείες.
Ειδικά όταν ο συνομιλητής είναι πρώην Πρωθυπουργός, η ισορροπία γίνεται ακόμη πιο απαιτητική: η συνάντηση έχει θεσμικό βάρος, αλλά το περιεχόμενό της μπορεί να αγγίζει ευαίσθητες πολιτικές εκτιμήσεις, σενάρια, στρατηγικές. Αν η Προεδρία αφήσει να περάσει “τι ειπώθηκε” ή “τι εννοήθηκε”, μετατρέπεται –έστω και άθελά της– σε εργαλείο πολιτικής χρήσης.
Μπορεί αυτό να είναι τυπικά “παράνομο”; Συνήθως όχι. Μπορεί όμως να είναι θεσμικά οριακό: γιατί αλλοιώνει το πρότυπο ουδετερότητας και προσδίδει στην Προεδρία χαρακτηριστικά παραπολιτικού κέντρου. Και αυτό είναι επικίνδυνο όχι επειδή “σκανδαλίζει”, αλλά επειδή δημιουργεί προηγούμενο: αύριο κάθε συνάντηση κορυφής μπορεί να γίνεται αντικείμενο “διαρροών”, με την Προεδρία να εμφανίζεται ως μέρος του παιχνιδιού των εντυπώσεων.
Αν κάτι απαιτείται εδώ, είναι μια καθαρή αρχή: η εμπιστευτικότητα της πολιτειακής συνομιλίας. Όχι ως μυστικοπάθεια, αλλά ως προϋπόθεση λειτουργίας του θεσμού. Οι συνομιλητές πρέπει να μπορούν να μιλούν ελεύθερα, χωρίς φόβο ότι μια “εκδοχή” θα διοχετευτεί, θα ερμηνευτεί ή θα χρησιμοποιηθεί.
Το Πολίτευμα δεν προστατεύεται μόνο από νόμους. Προστατεύεται από θεσμικές συνήθειες, αυτοσυγκράτηση και σεβασμό στα άγραφα όρια. Όταν αυτά σπάνε, δεν έχεις απλώς “κακή επικοινωνία”. Έχεις θεσμική ολίσθηση.
Θεσμικά επιτρεπτό
- Λιτή, επίσημη ανακοίνωση ότι πραγματοποιήθηκε συνάντηση.
- Αναφορά σε γενικό πλαίσιο (“τρέχουσες εσωτερικές/εξωτερικές εξελίξεις”) χωρίς αποδόσεις.
- Καθαρή διατύπωση ότι η επαφή εντάσσεται στις συνταγματικές/πολιτειακές λειτουργίες.
- Ενιαίο, υπογεγραμμένο κείμενο ή σαφής ενημέρωση από αρμόδιο εκπρόσωπο.
Θεσμικά οριακό
- “Κύκλοι” που λειτουργούν ως non-paper χωρίς ευθύνη και ακριβές κείμενο.
- Μεταφορά “τι είπε” ή “τι παραδέχθηκε/δέχθηκε” ο συνομιλητής.
- Ερμηνείες για προθέσεις, σχέδια ή εσωτερικές πολιτικές κινήσεις.
- Επιλεκτικές διατυπώσεις που παράγουν πολιτικό αποτέλεσμα ή εντύπωση.
6 ερωτήματα προς την Προεδρία της Δημοκρατίας
- Ποιο είναι το πρωτόκολλο ενημέρωσης μετά από συναντήσεις του/της ΠτΔ; Υπάρχει γραπτός κανόνας ή πάγια πρακτική;
- Γιατί επιλέχθηκε η οδός “κύκλων” αντί επίσημης, ενιαίας ανακοίνωσης με σαφή διατύπωση;
- Ποια ακριβώς στοιχεία θεωρεί η Προεδρία ότι επιτρέπεται να δημοσιοποιούνται και ποια όχι;
- Υπήρξε συνεννόηση ή ενημέρωση του συνομιλητή για το περιεχόμενο που θα δημοσιοποιηθεί;
- Πώς διασφαλίζεται ότι δεν αποδίδονται λόγια/προθέσεις σε συνομιλητές χωρίς επαληθεύσιμη ακρίβεια;
- Θα δεσμευτεί η Προεδρία ότι στο εξής οι ενημερώσεις θα γίνονται μόνο με επίσημη ανακοίνωση και όχι με “κύκλους”, ώστε να προστατεύεται η θεσμική ουδετερότητα;