Του Άγη Βερούτη
Η κυβέρνηση κλυδωνίζεται πολιτικά, και γι’ αυτό ο πρωθυπουργός έσπευσε να εξαγγείλει διορθωτικές κινήσεις. Η υπόθεση του ΟΠΕΚΕΠΕ ξεγύμνωσε τον μηχανισμό λειτουργίας του πολιτικού συστήματος, του κράτους και της κοινωνίας μας.
Εκτίθεται και το κυβερνητικό αφήγημα που υποσχέθηκε να το θεραπεύσει: το Επιτελικό Κράτος. Εκείνο που παρουσιάστηκε ως η θεραπεία του ελληνικού χάους. Ως η απάντηση στην ασυνεννοησία, στη γραφειοκρατία, στα μικρά φέουδα, στην αυθαιρεσία, στην κατάντια του πολίτη να ψάχνει άκρες για να μπορέσει να κάνει τη δουλειά του.
Ο ΟΠΕΚΕΠΕ τράβηξε την κουρτίνα. Πίσω της φάνηκε η ίδια σκηνή: πολίτες προσπαθούν να κάνουν τη δουλειά τους, κρατικοί μηχανισμοί παράγουν αδιέξοδο, και μεσάζοντες εμπορεύονται τη λύση.
Η Ελλάδα έχει το ρουσφέτι στον πυρήνα της λειτουργίας της.
Πρώτη προϋπόθεση του μηχανισμού είναι η πολυνομία. Έχουμε πλέγμα από νόμους, τροπολογίες, εγκυκλίους, εξαιρέσεις και ερμηνείες που αλληλοσυγκρούονται. Ο πολίτης αγνοεί τι ακριβώς ισχύει, η διορισμένη διοίκηση διατηρεί περιθώριο αυθαιρεσίας, και κάπου εκεί απογειώνεται η αξία των μεσαζόντων.
Δεύτερη προϋπόθεση είναι η γραφειοκρατία. Ο πολίτης καλείται να αποδείξει πράγματα που το κράτος ήδη γνωρίζει. Υποχρεούται να κινηθεί μέσα σε αντικρουόμενους κανόνες και παράλογες απαιτήσεις ώσπου να εξαντληθεί. Υπηρεσίες που παράγουν υλικό για ρουσφέτια είναι ακριβώς αυτές: οι υπηρεσίες του παραλογισμού, της υπερβολικής γραφειοκρατίας και των “κατάλληλων” διοικήσεων.
Τρίτη προϋπόθεση είναι ο μεσάζοντας. Ο βουλευτής, ο κομματάρχης, ο τοπικός παράγοντας, ο “δικός μας άνθρωπος”. Αυτός προσφέρει λύση σε ένα αδιέξοδο που το ίδιο το κράτος έχει κατασκευάσει. Μετατρέπει σε προσωπική εξυπηρέτηση ό,τι όφειλε να παρέχεται απρόσωπα, ισότιμα και χωρίς διαπραγμάτευση. Γεννιέται η υποχρέωση και σταθεροποιείται η πελατειακή σχέση.
Το αδιέξοδο γεννά την ανάγκη του μεσάζοντα. Αν ο πολίτης έχει απέναντί του λογικές διαδικασίες, προχωρά θεσμικά. Όταν σέρνεται από γραφείο σε γραφείο, τότε αρχίζει να αναζητά διέξοδο.
Στη συνέχεια εμφανίζεται ο απαραίτητος κρίκος της αλυσίδας: οι “συνεργάσιμες υπηρεσίες”.
Ο ίδιος μηχανισμός που πριν έσπρωχνε τον πολίτη στην απόγνωση, ο ίδιος υπάλληλος που κρυβόταν πίσω από αντικρουόμενες εγκυκλίους και αδιέξοδες διαδικασίες, γίνεται ξαφνικά συνεργάσιμος μόλις υπάρξει η κατάλληλη παρέμβαση από τη διορισμένη διοίκηση.
Η γραφειοκρατία εξασφαλίζει την αξία του μεσάζοντα. Ο μεσάζων φέρνει την παρέμβαση. Η παρέμβαση λυγίζει την υπηρεσία. Η υπηρεσία ολοκληρώνει τη συναλλαγή.
Υπάρχει και ένα τέταρτο συστατικό που αφορά την κοινωνία, χωρίς το οποίο το σύστημα αυτό θα κατέρρεε εκλογικά: η δημοφιλία των πολιτικών που κάνουν ρουσφέτια.
Ο πολιτικός που “εξυπηρετεί” επιβραβεύεται. Αυξάνει την επιρροή του. Καταγράφεται ως αποτελεσματικός, χρήσιμος, δικός μας.
Έτσι κλείνει ο κύκλος. Στο πολιτικό σύστημα υπερισχύει όποιος κάνει περισσότερες εξυπηρετήσεις. Ο εκλεγμένος παράγει ή συντηρεί νόμους που μπερδεύουν τα πάντα. Ο πολίτης εξαντλείται από υπηρεσίες που λειτουργούν με αντικρουόμενους κανόνες. Ο μεσάζων εξασφαλίζει διέξοδο. Ο ψηφοφόρος επιβραβεύει εκείνον που “ξεγελάει” το σύστημα για την πάρτη του, αντί ν’ απαιτήσει να πάψει το σύστημα να λειτουργεί έτσι.
Το ρουσφέτι λειτουργεί ως πλήρες κύκλωμα εξουσίας.
Στην Ελλάδα αυτό είναι το λειτουργικό σύστημα του κράτους.
Μια κοινωνία που θα ήθελε πράγματι να ξεφύγει από αυτό το λειτουργικό σύστημα, θα αναδείκνυε πολιτικούς που υπόσχονται να το ξηλώσουν. Η ελληνική κοινωνία όμως αναδεικνύει συχνότερα εκείνους που το διαχειρίζονται καλύτερα. Επιβραβεύει αυτούς που “εξυπηρετούν” τους δικούς τους και αφήνουν όλους τους υπόλοιπους να παλεύουν με τον παραλογισμό.
Κοινωνία που ανταμείβει όσους εκμεταλλεύονται τη στρέβλωση, αντί να απαιτεί την κατάργησή της, δεν είναι αθώα.
Η αντιπολίτευση παίζει θέατρο. Κωμωδία. Ειδικά το ΠΑΣΟΚ, που παριστάνει την παρθένα, λες και δεν είναι βασικός υπαίτιος της πολυνομίας που πνίγει τη χώρα δεκαετίες, και της πασοκαρίας που εγκαταστάθηκε στη διοίκηση και μετέτρεψε τη γραφειοκρατία σε κουλτούρα, σε ταυτότητα. Ο αρχιτέκτονας του λαβυρίνθου κοιτά τον χαμένο και καμώνεται τον έκπληκτο.
Η κυβέρνηση έχει ευθύνη. Εξελέγη υποσχόμενη να σπάσει αυτό ακριβώς το μοντέλο, να απλοποιήσει το κράτος, να εξυγιάνει τη σχέση πολίτη-διοίκησης, να μειώσει τη γραφειοκρατία. Όχι απλά να την ηλεκτρονικοποιήσει. Να καταργήσει την ανάγκη του ρουσφετιού.
Αυτά υποσχέθηκε να λύσει η αρχιτεκτονική του “Επιτελικού Κράτους”.
Η επιβίωση αυτού του συστήματος, όμως, συνιστά διάψευση της κεντρικής υπόσχεσης.
Αυτό είναι το πραγματικό τραύμα που προκαλεί ο ΟΠΕΚΕΠΕ.
Η κυβέρνηση στοχεύει στο λάθος σημείο. Αφήνει τον εσωτερικό μηχανισμό του ρουσφετιού άθικτο. Δεν χρειάζεται ασυμβίβαστο βουλευτή – υπουργού. Δεν υπάρχει σε άλλη χώρα της Ευρώπης με κοινοβουλευτικό σύστημα, και αυτό δεν είναι τυχαίο. Χρειάζεται όμως ασυμβίβαστο πολιτευτή – διορισμένου διοικητή.
Όσο ένας αποτυχημένος πολιτευτής μπορεί να ελέγχει διοίκηση, κρατικούς πόρους, αποφάσεις και εξυπηρετήσεις μέσα από διορισμένη θέση χωρίς αξιοκρατικά κριτήρια, με στόχο να εκλεγεί κάποια στιγμή, τόσο το ρουσφέτι και η διαφθορά θα αλλάζουν απλώς φορεσιά και θα ευδοκιμούν.
Για πραγματική λύση απαιτείται πλήρης επανασχεδιασμός του τρόπου λειτουργίας της χώρας. Του νομικού της πλέγματος. Του τρόπου λειτουργίας του πολιτικού συστήματος και των διορισμών. Της σχέσης πολίτη – διοίκησης. Με λιγότερους νόμους, κωδικοποιημένους, με ξεκάθαρους κανόνες, με μηδενικά περιθώρια “ερμηνείας”, με λιγότερη διαμεσολάβηση, χωρίς φέουδα “διορισμένης πασοκαρίας”.
Το σκάνδαλο ΟΠΕΚΕΠΕ κουβαλά το λειτουργικό DNA της χώρας.
Είστε σίγουροι πως οι πολίτες θέλουν να αλλάξει αυτό το λειτουργικό σύστημα;
Ή το καταγγέλλουν δημοσίως, αλλά στην κάλπη προτιμούν όσους το εκμεταλλεύονται;
Δεν θα έβαζα στοίχημα.
CAPITAL