Οι προσχώσεις του Βούδορου και η τεκτονική ανύψωση άλλαξαν την ακτογραμμή, εξαφανίζοντας τον αρχαίο όρμο στο Πελέκι κάτω από τον σημερινό κάμπο
Κάτω από τη γη του σημερινού κάμπου στο Πελέκι της Βορειοανατολικής Εύβοιας κρύβεται ένα εντελώς διαφορετικό τοπίο. Εκεί όπου σήμερα απλώνονται προσχώσεις, καλλιεργήσιμες εκτάσεις και χαμηλή βλάστηση, πριν από χιλιάδες χρόνια υπήρχε ένας αβαθής και φυσικά προστατευμένος θαλάσσιος όρμος.
Ένας όρμος που, σύμφωνα με τις επιστημονικές εκτιμήσεις, είναι πολύ πιθανό να συνδεόταν με την αρχαία Κήρινθο και να χρησιμοποιήθηκε ως το λιμάνι της ομηρικής πόλης.
Η Κήρινθος δεν αποτελεί έναν άγνωστο ή ασήμαντο οικισμό της αρχαιότητας. Ο Όμηρος την περιλαμβάνει στον περίφημο «Κατάλογο των Νεών» της Ιλιάδας, ανάμεσα στις ευβοϊκές πόλεις που συμμετείχαν στην εκστρατεία κατά της Τροίας.
Στον στίχο 538 της δεύτερης ραψωδίας αναφέρεται ως «έφαλος Κήρινθος», δηλαδή ως πόλη χτισμένη επάνω ή πολύ κοντά στη θάλασσα. Στο ίδιο απόσπασμα κατονομάζονται επίσης η Χαλκίδα, η Ερέτρια, η Ιστιαία, η Κάρυστος και τα Στύρα. Η ομηρική αναφορά αποτυπώνει τη στενή σχέση της αρχαίας πόλης με το Αιγαίο.
Ο κάμπος που κάποτε ήταν θάλασσα
Η σημερινή γεωγραφία δύσκολα επιτρέπει στον επισκέπτη να φανταστεί την εικόνα της αρχαιότητας. Η ακτογραμμή βρίσκεται πλέον μακριά από το σημείο όπου πιστεύεται ότι σχηματιζόταν ο αρχαίος όρμος.
Γεωμορφολογική έρευνα των Η. Μαρουκιάν, Ν. Παλύβου, Κ. Παυλόπουλου και Ε. Νικολόπουλου εξέτασε την παλαιογεωγραφική εξέλιξη της παράκτιας περιοχής της Κηρίνθου. Η μελέτη, η οποία παρουσιάστηκε το 2001, βασίστηκε σε επιτόπια γεωμορφολογική έρευνα και σε τρεις γεωτρήσεις βάθους τεσσάρων μέτρων μέσα στην περιοχή του Πελεκιού.
Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι το Πελέκι υπήρξε κατά το παρελθόν ένα ρηχό, προστατευμένο παράκτιο περιβάλλον με υφάλμυρα νερά και χαμηλή κυματική ενέργεια. Η μορφολογία του όρμου, ανάμεσα σε δύο ασβεστολιθικά ακρωτήρια, θα μπορούσε να προσφέρει φυσικό καταφύγιο στα πλοία, σε μια κατά τα άλλα εκτεθειμένη ακτή του Αιγαίου.
Πάνω από τον όρμο δέσποζε ο λόφος Καστρί, όπου τοποθετείται η ακρόπολη της αρχαίας Κηρίνθου. Η θέση της επέτρεπε τον έλεγχο τόσο της θαλάσσιας εισόδου όσο και των πιθανών λιμενικών εγκαταστάσεων.
Οι ερευνητές, ωστόσο, επισημαίνουν ότι δεν έχουν πραγματοποιηθεί συστηματικές ανασκαφές στο εσωτερικό των νεότερων προσχώσεων. Επομένως, η ταύτιση του Πελεκιού με το αρχαίο λιμάνι αποτελεί ισχυρή γεωμορφολογική και αρχαιολογική εκτίμηση, όχι οριστικά αποδεδειγμένο εύρημα.
Ο Βούδορος έκλεισε σταδιακά τον όρμο
Καθοριστικό ρόλο στην εξαφάνιση του φυσικού λιμανιού διαδραμάτισε ο Βούδορος ποταμός, ο οποίος σχηματίζεται από τη συμβολή του Κηρέα και του Νηλέα.
Το μεγάλο υδρογραφικό του δίκτυο μετέφερε επί αιώνες τεράστιες ποσότητες χώματος, άμμου και άλλων φερτών υλικών προς την ακτή. Τα υλικά αυτά συσσωρεύονταν σταδιακά στο εσωτερικό του προστατευμένου όρμου, μετατρέποντας τα ρηχά νερά αρχικά σε έλος και στη συνέχεια σε στεριά.
Η παρουσία ευρημάτων και ταφών της Κλασικής Περιόδου, του 5ου και 4ου αιώνα π.Χ., στο βόρειο τμήμα της έκτασης οδήγησε τους ερευνητές στην εκτίμηση ότι η πρόσχωση του όρμου είχε ήδη ολοκληρωθεί έως εκείνη την εποχή. Αντίθετα, παλαιότερα ευρήματα της Μεσοελλαδικής Περιόδου έχουν εντοπιστεί σε υψηλότερα σημεία περιμετρικά της έκτασης.
Το στοιχείο αυτό δείχνει ότι η γεωγραφική μεταμόρφωση της περιοχής είχε αρχίσει πολύ νωρίτερα και εξελισσόταν για αιώνες.
Η γη ανυψώθηκε κατά τουλάχιστον τρία μέτρα
Οι προσχώσεις δεν ήταν ο μοναδικός παράγοντας που απομάκρυνε τη θάλασσα. Η περιοχή της Βορειοανατολικής Εύβοιας είναι τεκτονικά ενεργή και η ακτή της Κηρίνθου ανυψωνόταν σταδιακά.
Μέσα από τη μελέτη των υπόγειων στρωμάτων και χρονολογήσεις οργανικού υλικού με άνθρακα-14, οι επιστήμονες υπολόγισαν ότι η ακτή ανυψώθηκε κατά τουλάχιστον τρία μέτρα μέσα στα τελευταία περίπου 5.000 χρόνια. Ο ελάχιστος μέσος ρυθμός ανύψωσης εκτιμήθηκε στα 0,6 χιλιοστά τον χρόνο.
Η επιστημονική μελέτη για την Κήρινθο χαρακτηρίζει τα συμπεράσματα προκαταρκτικά, υπογραμμίζοντας ότι απαιτούνται περισσότερες γεωτρήσεις και συστηματική αρχαιολογική έρευνα για την πλήρη ανασύνθεση της αρχαίας ακτογραμμής.
Ένα μεγάλο κεφάλαιο της ευβοϊκής ιστορίας παραμένει θαμμένο
Η περίπτωση της Κηρίνθου αποκαλύπτει πόσο δραματικά μπορεί να μεταβληθεί ένα παράκτιο τοπίο στο πέρασμα των αιώνων. Ο ποταμός προχώρησε προς τη θάλασσα, ο όρμος γέμισε από φερτά υλικά και η γη ανυψώθηκε. Το λιμάνι εξαφανίστηκε, όχι από μια ξαφνική καταστροφή, αλλά μέσα από μια αργή διαδικασία που διήρκεσε χιλιάδες χρόνια.
Εκεί όπου σήμερα βλέπουμε στεριά, κάποτε μπορεί να αγκυροβολούσαν τα πλοία της «εφάλου Κηρίνθου».
Το μεγάλο ερώτημα είναι εάν η περιοχή θα αποτελέσει κάποτε αντικείμενο μιας ολοκληρωμένης αρχαιολογικής και γεωφυσικής έρευνας. Γιατί κάτω από τις προσχώσεις του Βούδορου ενδέχεται να παραμένει θαμμένο ένα από τα σημαντικότερα και λιγότερο γνωστά κεφάλαια της ομηρικής Εύβοιας.
Πηγή: Michail Argyrokastritis – «Βλαχιά Ευβοίας»