Ποιοι γιορτάζουν σήμερα – Η εικόνα που βρέθηκε στη Ρόδο, τα δώδεκα μαρτύρια και η αλήθεια πίσω από το έθιμο της φανουρόπιτας
Η 27η Αυγούστου είναι συνδεδεμένη στη συνείδηση των περισσότερων με τον Άγιο Φανούριο, έναν από τους πιο αγαπητούς Αγίους της Ορθοδοξίας. Σε ναούς και σπίτια σε ολόκληρη την Ελλάδα, οι φανουρόπιτες προσφέρονται και μοιράζονται ως πράξη προσευχής, ευχαριστίας και ελεημοσύνης.
Η Εκκλησία τιμά επίσης τον Όσιο Ποιμένα τον Θεοφόρο, τον Άγιο Λιβέριο τον Ομολογητή, επίσκοπο Ρώμης, την Αγία Ανθούσα τη Νέα, τον Άγιο Αρκάδιο τον βασιλέα, τον Όσιο Θεόκλητο και τον Όσιο, επίσκοπο Κορδούης.
Ποιοι γιορτάζουν σήμερα, 27 Αυγούστου
Την ονομαστική τους εορτή έχουν κυρίως όσοι φέρουν τα ονόματα:
- Φανούριος, Φανούρης, Φανουρία, Φανή, Φανούλα
- Αρκάδιος, Αρκάδης, Αρκαδία
- Λιβέριος, Λιβέρης, Λυμπέρης, Λιμπέρης
Σε ορισμένα εορτολόγια αναφέρονται ακόμη τα ονόματα Ποιμήν, Ανθούσα και Θεόκλητος.
Ο Άγιος που έγινε γνωστός μέσα από την εικόνα του
Η περίπτωση του Αγίου Φανουρίου είναι ξεχωριστή, επειδή δεν έχει σωθεί αναλυτικός βίος του σε παλαιά μαρτυρολόγια και συναξάρια. Δεν γνωρίζουμε με βεβαιότητα τον τόπο καταγωγής του, τη χρονολογία της γέννησής του ή την περίοδο κατά την οποία μαρτύρησε.
Η τιμή του αναζωπυρώθηκε στη Ρόδο, όταν στις αρχές του 15ου αιώνα, σύμφωνα με την παράδοση που διασώζει η Ιερά Μητρόπολη Ρόδου, εντοπίστηκε μέσα στα ερείπια παλαιού ναού μια εικόνα με την επιγραφή «Ο Άγιος Φανούριος».
Στην εικόνα ο Άγιος παρουσιαζόταν ως νεαρός στρατιωτικός, κρατώντας σταυρό και αναμμένη λαμπάδα. Γύρω από τη μορφή του υπήρχαν δώδεκα μικρότερες παραστάσεις: η ομολογία της πίστης του, η φυλάκιση, οι ανακρίσεις και οι διαδοχικές δοκιμασίες που, κατά την εικονογραφική αφήγηση, οδήγησαν στο μαρτύριό του.
Ο τότε Μητροπολίτης Ρόδου Νείλος ο Μυρσινιώτης διάβασε την επιγραφή και φρόντισε για την αποκατάσταση του ερειπωμένου ναού. Από τη Ρόδο η τιμή του Αγίου πέρασε στην Κρήτη και εξαπλώθηκε σταδιακά στον υπόλοιπο ορθόδοξο κόσμο.
Η προσωνυμία «Νεοφανής» δεν σημαίνει ότι πρόκειται για νεότερο Άγιο. Δηλώνει ότι η μορφή και το όνομά του φανερώθηκαν στην Εκκλησία πολλούς αιώνες μετά το μαρτύριό του.
Γιατί ο Άγιος Φανούριος συνδέθηκε με όσα χάνονται
Η ηχητική συγγένεια του ονόματος Φανούριος με το ρήμα «φανερώνω» ρίζωσε βαθιά στη λαϊκή πίστη. Οι άνθρωποι άρχισαν να επικαλούνται τη βοήθειά του για χαμένα αντικείμενα, δύσκολες αποφάσεις, προβλήματα υγείας ή υποθέσεις που έμοιαζαν να μην έχουν διέξοδο.
Έτσι γεννήθηκε και το έθιμο της φανουρόπιτας. Πρόκειται συνήθως για νηστίσιμη πίτα, η οποία παρασκευάζεται με επτά ή εννέα υλικά, αριθμούς με ιδιαίτερο συμβολισμό στη λαϊκή θρησκευτική παράδοση. Δεν υπάρχει, ωστόσο, μία υποχρεωτική εκκλησιαστική συνταγή. Το ουσιώδες δεν είναι η αυστηρή καταμέτρηση των υλικών, αλλά η προσευχή, η προσφορά και το μοίρασμα.
Η γνωστή ευχή «ο Θεός να συγχωρέσει τη μητέρα του Αγίου Φανουρίου» προέρχεται επίσης από τη λαϊκή παράδοση. Δεν υπάρχουν ιστορικές πληροφορίες για τη μητέρα του Αγίου ούτε εκκλησιαστική μαρτυρία που να επιβεβαιώνει τις αφηγήσεις ότι υπήρξε σκληρή ή αμαρτωλή γυναίκα. Το έθιμο διατηρήθηκε ως έκφραση μνήμης και συγχώρεσης, όχι ως αποδεδειγμένο κεφάλαιο του βίου του.
Ο Όσιος Ποιμήν και η δύναμη της διάκρισης
Στις 27 Αυγούστου τιμάται και ο Όσιος Ποιμήν ο Μέγας, μία από τις σπουδαιότερες μορφές των Πατέρων της Ερήμου. Γεννήθηκε στην Αίγυπτο περίπου το 340, ακολούθησε από νεαρή ηλικία τον μοναχικό βίο και εκοιμήθη σε βαθύ γήρας, γύρω στο 450.
Η διδασκαλία του δεν στηριζόταν σε εντυπωσιακές θεωρίες, αλλά στη διάκριση, στο μέτρο και στην αποφυγή της κατάκρισης. Στο «Γεροντικό» σώζονται πολλά αποφθέγματά του, μέσα από τα οποία αναδεικνύεται μια απαιτητική αλλά βαθιά ανθρώπινη πνευματικότητα: αυστηρότητα απέναντι στα δικά μας πάθη και επιείκεια απέναντι στην αδυναμία του άλλου.
Η φράση που του αποδίδεται, «δεν είμαστε σωματοκτόνοι, αλλά παθοκτόνοι», συμπυκνώνει την αντίληψή του ότι η άσκηση δεν αποβλέπει στην εξάντληση του ανθρώπου, αλλά στην απελευθέρωσή του από όσα τον κρατούν δέσμιο.
Ο Λιβέριος απέναντι στην αυτοκρατορική πίεση
Την ίδια ημέρα η Εκκλησία μνημονεύει τον Άγιο Λιβέριο τον Ομολογητή, επίσκοπο Ρώμης από το 352 έως το 366. Η αρχιερατεία του συνέπεσε με τη μεγάλη διαμάχη γύρω από τον Αρειανισμό και με τις πιέσεις του αυτοκράτορα Κωνστάντιου Β΄ για την καταδίκη του Μεγάλου Αθανασίου.
Ο Λιβέριος εξορίστηκε στη Βέροια της Θράκης επειδή αρνήθηκε αρχικά να υποκύψει. Η εκκλησιαστική παράδοση καταγράφει ότι, ύστερα από σκληρές πιέσεις, αναγκάστηκε να συναινέσει σε ημιαρειανικό κείμενο, για το οποίο αργότερα μετανόησε, επιστρέφοντας στη Ρώμη και συνεχίζοντας την υπεράσπιση της Ορθοδοξίας.
Με το όνομά του συνδέεται και η παλαιά παράδοση για την ίδρυση της βασιλικής Santa Maria Maggiore: η Παναγία φέρεται να υπέδειξε με θαυμαστή χιονόπτωση, μέσα στον Αύγουστο, το σημείο όπου θα ανεγειρόταν ναός προς τιμήν της. Η αφήγηση τιμάται ακόμη στη Ρώμη με τη συμβολική ρίψη λευκών πετάλων.
Μια γιορτή για όσα πραγματικά χρειάζεται να φανερωθούν
Πίσω από τις πίτες, τα χαμένα αντικείμενα και τις καθημερινές παρακλήσεις, η 27η Αυγούστου μεταφέρει ένα βαθύτερο μήνυμα. Ο Άγιος Φανούριος θυμίζει την ελπίδα όταν η διέξοδος δεν φαίνεται. Ο Όσιος Ποιμήν διδάσκει να μην καταδικάζουμε εύκολα τον άλλον. Και ο Λιβέριος υπενθυμίζει ότι ακόμη και μέσα στην πίεση και στην ανθρώπινη αδυναμία, υπάρχει δρόμος επιστροφής και αποκατάστασης.
Ίσως, τελικά, το σημαντικότερο που ζητούν οι άνθρωποι να τους φανερωθεί να μην είναι ένα χαμένο αντικείμενο, αλλά η καθαρή κατεύθυνση μέσα σε μια δύσκολη στιγμή.
