Το άγχος των εξετάσεων δεν γεννιέται τον Μάιο της Γ’ Λυκείου. Χτίζεται χρόνια μέσα σε ένα σχολείο που απαξιώνεται, μια οικογένεια που πιέζει και μια κοινωνία που μετρά την αξία του παιδιού με τη σχολή στην οποία θα περάσει.
Κάθε χρόνο, λίγο πριν από τις Πανελλαδικές, η ίδια εικόνα επιστρέφει. Χιλιάδες μαθητές, οικογένειες σε συναγερμό, φροντιστήρια σε πλήρη ένταση, σπίτια που λειτουργούν σαν μικρά στρατηγεία εξετάσεων. Τρεις ώρες, τέσσερα μαθήματα, δώδεκα συνολικά ώρες που εμφανίζονται σχεδόν ως η απόλυτη κρίση μιας ολόκληρης ζωής.
Και εκεί αρχίζει το μεγάλο ψέμα.
Γιατί καμία ζωή δεν κρίνεται σε τέσσερα γραπτά. Καμία αξία παιδιού δεν μετριέται από μια βάση εισαγωγής. Καμία προσπάθεια δεν μηδενίζεται επειδή ένας υποψήφιος δεν πέρασε στη σχολή που ήθελε. Κι όμως, το ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα, μαζί με την οικογένεια και την κοινωνική νοοτροπία, έχουν καταφέρει να φορτώσουν στους ώμους των εφήβων ένα βάρος δυσανάλογο με την ηλικία τους.
Το πρόβλημα δεν είναι μόνο οι εξετάσεις
Οι Πανελλαδικές είναι σκληρές. Είναι ανταγωνιστικές. Είναι ψυχοφθόρες. Όμως δεν είναι το μοναδικό πρόβλημα. Το πραγματικό πρόβλημα είναι ότι ολόκληρο το σχολείο οδηγείται σταδιακά σε μια κορύφωση άγχους, χωρίς να έχει προηγουμένως προετοιμάσει ουσιαστικά τον μαθητή.
Το λύκειο έχει υποβαθμιστεί σε προθάλαμο φροντιστηρίου. Η ουσιαστική μόρφωση περνά σε δεύτερη μοίρα. Το ενδιαφέρον δεν είναι τι έμαθε το παιδί, πώς σκέφτεται, πώς αναλύει, πώς συνεργάζεται, πώς διαμορφώνει κρίση. Το ενδιαφέρον είναι πόσα μόρια θα γράψει.
Έτσι, η εκπαιδευτική διαδικασία ακυρώνεται από την ίδια της τη λογική. Το σχολείο γίνεται τυπική υποχρέωση και το φροντιστήριο μετατρέπεται σε κέντρο βάρους της οικογενειακής ζωής.
Η ελληνική οικογένεια βάζει άθελά της φωτιά στο άγχος
Υπάρχει και κάτι πιο βαθύ: η οικογενειακή προσδοκία. Από μικρή ηλικία, πολλά παιδιά μαθαίνουν ότι πρέπει να ξεχωρίσουν. Να είναι πρώτα. Να είναι άριστα. Να πάρουν σημαία. Να φέρουν βαθμούς. Να πάρουν πτυχία. Να μη «χαραμίσουν» τις δυνατότητές τους.
Το πρόβλημα δεν είναι η αγάπη των γονιών. Το πρόβλημα είναι όταν η αγάπη μπερδεύεται με την αγωνία, η αγωνία με την πίεση και η πίεση με την απαίτηση.
Το παιδί δεν ακούει μόνο το «διάβασε». Ακούει και το άρρητο μήνυμα: «Μην αποτύχεις, γιατί θα διαψεύσεις τις προσδοκίες μας». Αυτό είναι το πιο βαρύ φορτίο.
Μια κοινωνία που έκανε το πτυχίο μονόδρομο
Στην Ελλάδα, η εισαγωγή στο πανεπιστήμιο παρουσιάζεται ακόμη σαν μοναδική ασφαλής διαδρομή. Το πτυχίο αντιμετωπίζεται ως κοινωνικό εισιτήριο, ακόμη και όταν η αγορά εργασίας έχει αλλάξει, ακόμη και όταν πολλές σχολές δεν εγγυώνται επαγγελματική αποκατάσταση, ακόμη και όταν υπάρχουν άλλες διαδρομές που μπορεί να ταιριάζουν καλύτερα σε έναν νέο άνθρωπο.
Το αποτέλεσμα είναι ένα σύστημα που δεν ρωτά το παιδί ποιο είναι. Το ρωτά μόνο πού θα περάσει.
Και όταν μια κοινωνία εκπαιδεύει τους εφήβους να φοβούνται την αποτυχία περισσότερο από όσο να αγαπούν τη γνώση, τότε δεν έχουμε εκπαιδευτικό σύστημα. Έχουμε μηχανισμό πίεσης.
Δεν αρκεί να αλλάξει το όνομα του συστήματος
Κατά καιρούς έχουν γίνει πολλές αλλαγές, πολλές εξαγγελίες, πολλά «νέα συστήματα». Όμως το άγχος δεν μειώνεται με πειράματα πάνω στις πλάτες μαθητών και γονιών. Μειώνεται με σταθερότητα, αξιοπιστία και ουσιαστική αξιολόγηση.
Η διεθνής εμπειρία δείχνει ότι σε αρκετές χώρες η τελική εξέταση δεν είναι το μοναδικό κριτήριο. Μετρά η συνολική επίδοση, οι εργασίες, η πορεία του μαθητή, η ενδοσχολική αξιολόγηση, οι πολλαπλές ευκαιρίες. Δηλαδή, το παιδί δεν οδηγείται σε μια λογική «όλα ή τίποτα».
Αυτό χρειάζεται και η Ελλάδα: ένα σχολείο που δεν θα θυμάται τον μαθητή μόνο την ώρα που κάθεται στο θρανίο των Πανελλαδικών.
Οι Πανελλαδικές δεν είναι απλώς εξετάσεις. Είναι καθρέφτης μιας ολόκληρης νοοτροπίας. Ενός κράτους που δεν εμπιστεύεται το σχολείο του. Μιας οικογένειας που αγωνιά υπερβολικά. Μιας κοινωνίας που επιμένει να μετατρέπει το πτυχίο σε μέτρο προσωπικής αξίας.
Το άγχος των παιδιών δεν πέφτει από τον ουρανό. Το παράγουμε εμείς. Το καλλιεργούμε από το δημοτικό. Το διογκώνουμε στο γυμνάσιο. Το απογειώνουμε στο λύκειο. Και μετά, κάθε Μάιο, κάνουμε πως απορούμε γιατί οι υποψήφιοι λυγίζουν.
Αν θέλουμε πραγματικά να προστατεύσουμε τα παιδιά, πρέπει να πούμε την αλήθεια: δεν χρειάζονται μόνο λιγότερο άγχος στις εξετάσεις. Χρειάζονται ένα σχολείο που να τα μορφώνει, μια οικογένεια που να τα στηρίζει χωρίς να τα πνίγει και μια κοινωνία που να σταματήσει να μετρά την επιτυχία με μόρια.