Με ανάρτησή του, ο Δημήτρης Κατσούλης ανέδειξε την παρέμβαση του Γιώργου Παπανδρέου στην εκδήλωση της ΠΑΣΠ Κομοτηνής, όπου ο πρώην πρωθυπουργός μίλησε για έναν νέο διαβουλευτικό άξονα στη Δημοκρατία, για μόνιμες συνελεύσεις πολιτών, ψηφιακή διαβούλευση, συμμετοχικούς προϋπολογισμούς και δημοκρατικό έλεγχο της τεχνητής νοημοσύνης.
Η παρέμβαση του Γιώργου Παπανδρέου στην εκδήλωση της ΠΑΣΠ Κομοτηνής, όπως την ανέδειξε με ανάρτησή του ο Δημήτρης Κατσούλης, δεν ήταν μια απλή πολιτική ομιλία με γενικές αναφορές στη Δημοκρατία. Ήταν μια προσπάθεια να τεθεί ξανά το μεγάλο ερώτημα της εποχής: ποιος αποφασίζει πραγματικά στον 21ο αιώνα;
Ο πολίτης;
Το κράτος;
Η αγορά;
Οι πλατφόρμες;
Οι αλγόριθμοι;
Ή ένα αόρατο σύστημα εξουσίας που συλλέγει δεδομένα, επηρεάζει συμπεριφορές, διαμορφώνει πολιτικές επιλογές και τελικά περιορίζει την ίδια τη Δημοκρατία;
Ο πρώην πρωθυπουργός, σύμφωνα με όσα μετέφερε ο Δημήτρης Κατσούλης, έθεσε στο επίκεντρο την ανάγκη εμβάθυνσης της Δημοκρατίας στην ψηφιακή εποχή. Όχι με συνθήματα. Αλλά με θεσμικές προτάσεις: μόνιμες συνελεύσεις πολιτών, συμμετοχικούς προϋπολογισμούς, ψηφιακή διαβούλευση για κάθε νομοσχέδιο και μια σύγχρονη ηλεκτρονική αγορά διαλόγου, μια e-Agora, όπου οι πολίτες θα έχουν λόγο πριν από τις αποφάσεις και όχι μόνο μετά από αυτές.
Η Δημοκρατία δεν μπορεί να είναι μία ψήφος κάθε τέσσερα χρόνια
Η πιο ισχυρή πολιτική φράση της παρέμβασης είναι ίσως και η πιο απλή: η Δημοκρατία δεν μπορεί να είναι μόνο μια ψήφος κάθε τέσσερα χρόνια.
Εδώ βρίσκεται όλη η ουσία. Γιατί η κρίση της αντιπροσωπευτικής Δημοκρατίας δεν είναι θεωρητικό πρόβλημα. Είναι καθημερινή εμπειρία. Οι πολίτες ψηφίζουν και μετά βλέπουν αποφάσεις να λαμβάνονται χωρίς ουσιαστική συμμετοχή τους. Βλέπουν νομοσχέδια να περνούν με διαδικασίες ταχύτητας. Βλέπουν διαβουλεύσεις να γίνονται τυπικά, χωρίς πραγματική επίδραση στο τελικό αποτέλεσμα. Βλέπουν την πολιτική να απομακρύνεται από την κοινωνία.
Ο Παπανδρέου, μέσα από την παρέμβαση που ανέδειξε ο Δημήτρης Κατσούλης, μιλά για έναν τέταρτο, διαβουλευτικό άξονα δίπλα στη νομοθετική, την εκτελεστική και τη δικαστική εξουσία. Δηλαδή για μια θεσμοθετημένη μορφή συμμετοχής των πολιτών στη δημόσια απόφαση.
Δεν πρόκειται για αντικατάσταση του Κοινοβουλίου. Πρόκειται για πίεση προς τη Δημοκρατία να γίνει βαθύτερη, πιο ανοιχτή, πιο ζωντανή. Να μην εξαντλείται στην κάλπη. Να μην περιορίζεται στα κόμματα. Να μην εγκλωβίζεται σε κλειστά επιτελεία.
Από τον παθητικό πολίτη στον ενεργό πολίτη
Οι μόνιμες συνελεύσεις πολιτών και οι συμμετοχικοί προϋπολογισμοί δεν είναι απλώς τεχνικά εργαλεία. Είναι αλλαγή φιλοσοφίας.
Σημαίνουν ότι ο πολίτης δεν είναι μόνο αποδέκτης αποφάσεων. Είναι συνδιαμορφωτής.
Σημαίνουν ότι η τοπική κοινωνία δεν μαθαίνει απλώς πού θα πάνε τα χρήματα, αλλά συμμετέχει στη συζήτηση για το πού πρέπει να πάνε.
Σημαίνουν ότι το κράτος δεν κρύβεται πίσω από την αυθεντία του, αλλά υποχρεώνεται να ακούει.
Αυτό είναι ιδιαίτερα κρίσιμο σε περιοχές όπως η Θράκη, όπου η συμμετοχή δεν μπορεί να είναι προνόμιο των λίγων και των ισχυρών. Η αναφορά σε μειονότητες, μετανάστες και Έλληνες της διασποράς δείχνει ακριβώς αυτό: ότι η Δημοκρατία έχει αξία όταν χωρά εκείνους που συχνά μένουν έξω από το κέντρο της απόφασης.
Μια Δημοκρατία που ακούει μόνο τους ήδη ισχυρούς δεν είναι βαθιά Δημοκρατία. Είναι διαχείριση εξουσίας με δημοκρατικό περίβλημα.
Τεχνητή νοημοσύνη: το νέο πεδίο εξουσίας
Το δεύτερο και ίσως πιο επίκαιρο σκέλος της παρέμβασης αφορά την τεχνητή νοημοσύνη. Και εδώ το μήνυμα είναι καθαρό: η τεχνολογία πρέπει να υπηρετεί τον άνθρωπο, όχι να τον παρακολουθεί, όχι να τον χειραγωγεί, όχι να τον βαθμολογεί.
Αυτό είναι το μεγάλο δημοκρατικό ζήτημα της εποχής. Διότι η τεχνητή νοημοσύνη δεν είναι απλώς ένα εργαλείο παραγωγικότητας. Είναι πλέον μηχανισμός επιρροής. Μπορεί να επηρεάζει την ενημέρωση, την εργασία, την εκπαίδευση, την οικονομία, ακόμη και την εκλογική συμπεριφορά.
Όταν οι αλγόριθμοι αποφασίζουν τι βλέπει ο πολίτης, τότε επηρεάζουν τι σκέφτεται.
Όταν οι πλατφόρμες ελέγχουν τη ροή της πληροφορίας, τότε επηρεάζουν τη δημόσια συζήτηση.
Όταν τα δεδομένα συγκεντρώνονται χωρίς ουσιαστικό έλεγχο, τότε ο πολίτης μετατρέπεται από υποκείμενο δικαιωμάτων σε αντικείμενο επεξεργασίας.
Γι’ αυτό και οι αναφορές σε κοινωνικό scoring, μαζική ψηφιακή επιτήρηση και αλγοριθμική στρέβλωση των εκλογών έχουν ιδιαίτερη βαρύτητα. Δεν είναι υπερβολές. Είναι προειδοποιήσεις.
Η Δημοκρατία του μέλλοντος θα κριθεί και από το αν θα μπορεί να ελέγχει την τεχνολογία. Αν δεν μπορεί, τότε η τεχνολογία θα ελέγχει τη Δημοκρατία.
Πρόσβαση στο διαδίκτυο ως δικαίωμα
Ιδιαίτερη σημασία έχει και η αναφορά στην πρόσβαση στο διαδίκτυο ως δικαίωμα. Γιατί στην ψηφιακή εποχή, όποιος δεν έχει πρόσβαση στο διαδίκτυο, μένει πίσω. Όχι μόνο στην ενημέρωση, αλλά και στις συναλλαγές με το κράτος, στην εκπαίδευση, στην εργασία, στην κοινωνική συμμετοχή.
Το ψηφιακό χάσμα δεν είναι τεχνικό πρόβλημα. Είναι κοινωνική ανισότητα.
Άλλο πράγμα είναι να μιλάμε για ψηφιακό κράτος και άλλο να διασφαλίζουμε ότι όλοι οι πολίτες μπορούν πράγματι να το χρησιμοποιήσουν. Ο ηλικιωμένος, ο κάτοικος της περιφέρειας, ο οικονομικά ασθενέστερος, ο μετανάστης, ο άνθρωπος με αναπηρία, ο πολίτης που δεν έχει τις ίδιες δεξιότητες με τους υπόλοιπους.
Αν η ψηφιακή μετάβαση δεν συνοδεύεται από κοινωνική μέριμνα, τότε δεν γίνεται εργαλείο ισότητας. Γίνεται εργαλείο αποκλεισμού.
Σοσιαλισμός σήμερα: όχι κρατισμός, αλλά δημοκρατικός έλεγχος
Το πιο πολιτικά ενδιαφέρον σημείο της παρέμβασης είναι η προσπάθεια επαναορισμού του σοσιαλισμού.
Ο Παπανδρέου, όπως μεταφέρει ο Δημήτρης Κατσούλης, δεν μιλά για σοσιαλισμό ως κρατισμό. Δεν μιλά για γραφειοκρατία. Δεν μιλά για επιστροφή σε παλιές συνταγές. Μιλά για δημοκρατικό έλεγχο της εξουσίας — κρατικής, οικονομικής και τεχνολογικής.
Αυτό είναι κρίσιμο. Διότι η σύγχρονη εξουσία δεν βρίσκεται μόνο στο κράτος. Βρίσκεται στις αγορές. Βρίσκεται στις μεγάλες τεχνολογικές εταιρείες. Βρίσκεται στα δίκτυα πληροφορίας. Βρίσκεται στα δεδομένα. Βρίσκεται σε συστήματα που δεν εκλέγονται, δεν λογοδοτούν και πολλές φορές δεν εξηγούν καν τον τρόπο με τον οποίο λειτουργούν.
Άρα, η σύγχρονη προοδευτική απάντηση δεν μπορεί να είναι μόνο περισσότερες κρατικές δομές. Πρέπει να είναι περισσότερη Δημοκρατία. Περισσότερη διαφάνεια. Περισσότερη λογοδοσία. Περισσότερη συμμετοχή.
Αυτό είναι το νόημα της αναφοράς στον συμμετοχικό σοσιαλισμό: όχι ένα κράτος που αποφασίζει αντί για την κοινωνία, αλλά μια κοινωνία που αποκτά θεσμικό τρόπο να ελέγχει την εξουσία.
Από την 3η Σεπτέμβρη στην ψηφιακή Δημοκρατία
Η σύνδεση της 3ης Σεπτέμβρη και του Ανδρέα Παπανδρέου με τον Καστοριάδη και τον Πικετύ δείχνει μια προσπάθεια να ενωθεί η ιστορική ταυτότητα του ΠΑΣΟΚ με τα σημερινά διακυβεύματα.
Η 3η Σεπτέμβρη μιλούσε για λαϊκή κυριαρχία, εθνική ανεξαρτησία, κοινωνική δικαιοσύνη και δημοκρατική συμμετοχή. Σήμερα, όμως, αυτά τα αιτήματα αποκτούν νέο περιεχόμενο.
Λαϊκή κυριαρχία σημαίνει και έλεγχος της πληροφορίας.
Κοινωνική δικαιοσύνη σημαίνει και πρόσβαση στην ψηφιακή εποχή.
Δημοκρατική συμμετοχή σημαίνει και θεσμική παρέμβαση των πολιτών στη λήψη αποφάσεων.
Αξιοπρέπεια σημαίνει και προστασία από την επιτήρηση, τη χειραγώγηση και την αλγοριθμική αυθαιρεσία.
Αν η προοδευτική παράταξη θέλει να έχει λόγο ύπαρξης στον 21ο αιώνα, δεν αρκεί να επικαλείται το παρελθόν της. Πρέπει να απαντά στα νέα πεδία εξουσίας.
Και το πιο ισχυρό νέο πεδίο εξουσίας είναι η τεχνολογία.
Τα 3 πολιτικά μηνύματα της παρέμβασης
1. Η Δημοκρατία πρέπει να βαθύνει
Η κάλπη είναι αναγκαία, αλλά δεν αρκεί. Χρειάζονται σταθεροί θεσμοί συμμετοχής, δημόσιας διαβούλευσης και ελέγχου.
2. Η τεχνητή νοημοσύνη πρέπει να ελεγχθεί δημοκρατικά
Η τεχνολογία δεν μπορεί να λειτουργεί ως ανεξέλεγκτη εξουσία πάνω από τον άνθρωπο. Χρειάζεται διαφάνεια, λογοδοσία και όρια.
3. Ο σοσιαλισμός του σήμερα είναι συμμετοχή και διαφάνεια
Όχι κρατισμός. Όχι γραφειοκρατία. Αλλά δημοκρατικός έλεγχος κάθε εξουσίας: πολιτικής, οικονομικής και τεχνολογικής.
Η ανάρτηση του Δημήτρη Κατσούλη για την παρέμβαση Παπανδρέου ανοίγει μια συζήτηση που η Ελλάδα αποφεύγει να κάνει σοβαρά.
Μιλάμε για ψηφιακό κράτος, αλλά όχι πάντα για ψηφιακά δικαιώματα.
Μιλάμε για τεχνητή νοημοσύνη, αλλά όχι πάντα για δημοκρατικό έλεγχο.
Μιλάμε για ανάπτυξη, αλλά όχι πάντα για τον πολίτη που κινδυνεύει να γίνει δεδομένο, στόχος, προφίλ, βαθμολογία.
Και εδώ βρίσκεται το πραγματικό διακύβευμα.
Η Δημοκρατία του αύριο δεν θα κριθεί μόνο στις κάλπες. Θα κριθεί και στους αλγορίθμους. Θα κριθεί στη διαφάνεια των αποφάσεων. Θα κριθεί στο ποιος έχει φωνή και ποιος μένει εκτός. Θα κριθεί στο αν η τεχνολογία θα υπηρετεί τον άνθρωπο ή αν ο άνθρωπος θα υποταχθεί στην τεχνολογία.
Γιατί στον 21ο αιώνα, το μεγάλο ερώτημα δεν είναι απλώς ποιος κυβερνά.
Είναι ποιος ελέγχει αυτόν που κυβερνά.
Και ακόμη περισσότερο: ποιος ελέγχει τα συστήματα που επηρεάζουν τη σκέψη, την ψήφο και την ίδια τη ζωή των πολιτών.