Υπάρχουν κείμενα που δεν ζητούν να διαβαστούν με το ψυχρό μάτι του ιστορικού, αλλά με το θερμό βλέμμα του αναγνώστη που αναζητά νόημα, μύθο και ανύψωση. Έτσι στέκεται και το κείμενο για τον «Μπετόβεν της Φιλικής Εταιρείας».
Δεν πείθει ως αυστηρή ιστοριογραφία. Λειτουργεί όμως ως λογοτεχνικό-ιδεολογικό δοκίμιο, επειδή δεν χτίζει φάκελο αποδείξεων, αλλά ένα συμβολικό σύμπαν όπου η μουσική, η ελευθερία, ο φιλελληνισμός και ο Ελληνισμός συνδέονται σε μία ενιαία αφήγηση.
Δεν γράφει ιστορία — χτίζει μύθο
Το συγκεκριμένο κείμενο δεν κινείται στον στενό διάδρομο της τεκμηριωμένης ιστορικής αφήγησης. Δεν αρκείται στην ψυχρή παράθεση γεγονότων, χρονολογιών και πηγών. Επιλέγει κάτι άλλο: να υψώσει τον Μπετόβεν από μεγάλη μουσική μορφή σε ηθικό και πνευματικό σύμβολο.
Εδώ δεν έχουμε έναν συνθέτη που απλώς έζησε σε μια ταραγμένη εποχή. Έχουμε έναν σχεδόν μυθικό πρωταγωνιστή, που εντάσσεται σε ένα μεγάλο αφήγημα ελευθερίας, αντίστασης και πνευματικής ανωτερότητας. Αυτό δεν είναι ιστοριογραφία με τη στενή έννοια. Είναι ιδεολογική σύνθεση. Είναι λογοτεχνική κατασκευή με σαφή στόχο: να γεννήσει συγκίνηση και να δώσει στον αναγνώστη την αίσθηση ότι η μεγάλη τέχνη δεν ήταν ποτέ ουδέτερη, αλλά στεκόταν πάντοτε στο πλευρό των μεγάλων αγώνων.
Η δύναμή του είναι η ατμόσφαιρα, όχι η απόδειξη
Η πραγματική ισχύς του κειμένου δεν βρίσκεται στην αποδεικτική του αυστηρότητα. Βρίσκεται στον τόνο, στην ατμόσφαιρα, στη ρητορική φόρτιση. Το κείμενο κατορθώνει να συνδέσει τον Μπετόβεν με το ιδανικό του ελεύθερου ανθρώπου, με τον φιλελληνισμό, με την πνευματική Ευρώπη που ονειρεύεται, εξεγείρεται και δημιουργεί.
Αυτό είναι το πεδίο του: όχι το αρχείο, αλλά το ύψος. Όχι η ξηρότητα του ιστορικού πορίσματος, αλλά η δύναμη του συμβολισμού. Γι’ αυτό και ο αναγνώστης δεν καλείται απλώς να πληροφορηθεί. Καλείται να αισθανθεί. Να δει τον Μπετόβεν όχι μόνο ως συνθέτη, αλλά ως φορέα μιας ηθικής στάσης απέναντι στον κόσμο. Ως μορφή που συνομιλεί με το αίτημα της ελευθερίας, ακόμη κι όταν η ίδια η τεκμηρίωση δεν επαρκεί για να στηρίξει κάθε επιμέρους γέφυρα που στήνει το κείμενο.
Εκεί που τελειώνει η τεκμηρίωση, αρχίζει η ιδεολογία
Ακριβώς εδώ βρίσκεται και το όριο. Διότι άλλο πράγμα η συμβολική αλήθεια και άλλο η ιστορική βεβαιότητα. Ένα κείμενο μπορεί να είναι γοητευτικό, υψηλόφωνο, εμπνευσμένο και ταυτόχρονα να μην επαρκεί ως ιστορική απόδειξη. Μπορεί να φωτίζει ιδέες, αλλά να θολώνει διακρίσεις. Μπορεί να υπηρετεί έναν πολιτισμικό και εθνικό συμβολισμό, χωρίς να στέκεται απολύτως ασφαλές στο επίπεδο της τεκμηρίωσης.
Αυτό δεν το ακυρώνει ως δοκίμιο. Το τοποθετεί όμως στη σωστή του θέση. Δεν είναι ντοκουμέντο. Είναι κείμενο ιδεολογικής ανύψωσης. Δεν είναι φάκελος ιστορικής βεβαιότητας. Είναι μια προσπάθεια να ενταχθεί ο Μπετόβεν σε μια μεγάλη παράδοση πνεύματος, αγώνα και ελληνικής ακτινοβολίας. Και αυτό, ως λογοτεχνική πρόθεση, μπορεί να σταθεί. Ως αυστηρή ιστορική θέση, όμως, θέλει μέτρο, επιφύλαξη και καθαρή διάκριση.
Ο Μπετόβεν δεν χρειάζεται να γίνει «μέλος» για να γίνει σύμβολο. Δεν χρειάζεται να τον τραβήξουμε με το ζόρι μέσα στην Ιστορία μας, για να αναγνωρίσουμε ότι η μορφή του χωρά στο ηθικό τοπίο της ελευθερίας. Το κείμενο, λοιπόν, δεν κερδίζει όταν παριστάνει το τεκμήριο. Κερδίζει όταν ομολογεί αυτό που πραγματικά είναι: ένας ύμνος. Και οι ύμνοι δεν αποδεικνύουν — φλογίζουν.