Ο νέος Κώδικας Αυτοδιοίκησης δεν μοιάζει με μεταρρύθμιση. Μοιάζει περισσότερο με εγχειρίδιο πολιτικού ελέγχου των δήμων και των περιφερειών.
Η κυβέρνηση μιλά για εκσυγχρονισμό, αποτελεσματικότητα και κυβερνησιμότητα. Πίσω, όμως, από τις βαρύγδουπες λέξεις κρύβεται μια πολύ απλούστερη πραγματικότητα: περισσότερη εξουσία στους λίγους, λιγότερη φωνή στα συλλογικά όργανα και ακόμη μεγαλύτερη εξάρτηση της Αυτοδιοίκησης από το κεντρικό κράτος.
Ο Νίκος Ανδρουλάκης, μιλώντας στη Βουλή, δεσμεύτηκε ότι το ΠΑΣΟΚ, εφόσον αναλάβει τη διακυβέρνηση, δεν θα επιτρέψει να εφαρμοστεί ο συγκεκριμένος εκλογικός νόμος, τον οποίο χαρακτήρισε «κατάπτυστο». Και όσο κι αν κάποιοι θεωρήσουν τη διατύπωση υπερβολική, η ουσία της κριτικής του δύσκολα παρακάμπτεται.
Δημοκρατία με αλγόριθμο
Η Δημοκρατία δεν είναι μαθηματικό τέχνασμα.
Δεν είναι ένα εκλογικό σύστημα τόσο περίπλοκο, ώστε ο πολίτης να χρειάζεται σχεδιάγραμμα, κομπιουτεράκι και νομικό σύμβουλο για να καταλάβει πώς η ψήφος του μετατρέπεται σε διοίκηση.
Ένα εκλογικό σύστημα οφείλει να είναι καθαρό, κατανοητό και να αποτυπώνει με σαφήνεια τη λαϊκή βούληση. Όταν χρειάζονται «πατέντες» και αλγόριθμοι για να κατασκευαστεί πλειοψηφία, τότε δεν μιλάμε για ενίσχυση της δημοκρατίας. Μιλάμε για μηχανισμό παραγωγής ελεγχόμενων αποτελεσμάτων.
Η κυβέρνηση φαίνεται να μην ενδιαφέρεται τόσο για το τι ψηφίζουν οι πολίτες, όσο για το πώς θα μεταφραστεί η ψήφος τους σε ένα βολικό πολιτικό αποτέλεσμα.
Και αυτό είναι επικίνδυνο.
Δήμαρχοι πανίσχυροι, Δημοτικά Συμβούλια ανίσχυρα
Ο νέος σχεδιασμός ενισχύει ακόμη περισσότερο τα μονοπρόσωπα όργανα. Τον δήμαρχο. Τον περιφερειάρχη. Τις στενές διοικητικές επιτροπές.
Την ίδια στιγμή, το Δημοτικό Συμβούλιο, το κατεξοχήν αντιπροσωπευτικό όργανο της τοπικής κοινωνίας, κινδυνεύει να μετατραπεί σε χώρο τυπικής επικύρωσης ειλημμένων αποφάσεων.
Δηλαδή τι θέλουμε τελικά;
Δήμους με ισχυρούς θεσμούς ή δήμους με έναν πανίσχυρο δήμαρχο και γύρω του ένα συμβούλιο που απλώς παρακολουθεί;
Όταν η εξουσία συγκεντρώνεται, η λογοδοσία περιορίζεται. Όταν τα θεσμικά αντίβαρα αποδυναμώνονται, η αδιαφάνεια βρίσκει χώρο να αναπτυχθεί.
Αυτό δεν είναι κυβερνησιμότητα.
Είναι συγκεντρωτισμός με αυτοδιοικητική βιτρίνα.
Η κυβέρνηση κρατά τα λεφτά και μοιράζει τις ευθύνες
Οι δήμοι καλούνται να αντιμετωπίσουν προβλήματα του 2026 με προσωπικό, χρηματοδότηση και υποδομές προηγούμενων δεκαετιών.
Τους φορτώνουν νέες αρμοδιότητες, αλλά όχι τους αντίστοιχους πόρους.
Τους ζητούν κοινωνική πολιτική, πολιτική προστασία, καθαριότητα, έργα, συντήρηση, ενεργειακές παρεμβάσεις, στήριξη των ευάλωτων και αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης.
Με τι χρήματα;
Με ποιο προσωπικό;
Με ποιες τεχνικές υπηρεσίες;
Η συνταγή είναι γνωστή: η κυβέρνηση διατηρεί τον έλεγχο των χρηματοδοτήσεων και μεταφέρει την ευθύνη στους δήμους. Όταν κάτι πάει στραβά, φταίει ο δήμαρχος. Όταν εγκρίνεται ένα έργο, πανηγυρίζει το υπουργείο.
Η ευθύνη κάτω, η εξουσία πάνω.
Αυτό δεν είναι αποκέντρωση. Είναι πολιτική ομηρία.
Οι τοπικές κοινότητες ως ντεκόρ
Ακόμη χειρότερη είναι η αντιμετώπιση των τοπικών κοινοτήτων.
Χωριά που ερημώνουν, ορεινές περιοχές που εγκαταλείπονται και νησιά που τον χειμώνα παλεύουν να διατηρήσουν στοιχειώδεις υπηρεσίες αντιμετωπίζονται περίπου ως διοικητική ενόχληση.
Οι κοινότητες δεν χρειάζονται διακοσμητικούς προέδρους και συμβούλια χωρίς αρμοδιότητες. Χρειάζονται πραγματική συμμετοχή, δυνατότητα εισήγησης, πόρους και θεσμική παρουσία.
Η ελληνική περιφέρεια δεν καταρρέει επειδή οι κάτοικοί της δεν αγαπούν τον τόπο τους. Καταρρέει επειδή το κράτος έχει αποφασίσει ότι όλες οι σοβαρές αποφάσεις πρέπει να λαμβάνονται στην Αθήνα.
Και ύστερα απορούν γιατί τα χωριά αδειάζουν.
Από το «επιτελικό κράτος» στο επιτελικό δημαρχείο
Η ίδια λογική που εφαρμόστηκε στο κεντρικό κράτος επιχειρείται τώρα να μεταφερθεί στην Αυτοδιοίκηση.
Ένας στενός πυρήνας αποφασίζει.
Οι υπόλοιποι εκτελούν.
Τα συλλογικά όργανα περιορίζονται.
Η διαβούλευση γίνεται τυπική διαδικασία.
Οι τοπικές κοινωνίες καλούνται να αποδεχθούν τις αποφάσεις αφού πρώτα έχουν ληφθεί.
Έτσι γεννιέται το «επιτελικό δημαρχείο»: ένας δήμαρχος με υπερεξουσίες, μια διοίκηση εξαρτημένη από τις κρατικές χρηματοδοτήσεις και ένα Δημοτικό Συμβούλιο που σταδιακά χάνει τον πολιτικό του ρόλο.
Ούτε ελεύθερη Αυτοδιοίκηση είναι αυτό ούτε δημοκρατική αποκέντρωση.
Είναι ένα μακρύ χέρι της κεντρικής εξουσίας μέσα σε κάθε δήμο.
Η κατάργηση δεν αρκεί – χρειάζεται άλλη φιλοσοφία
Η εξαγγελία κατάργησης του νόμου είναι πολιτικά ηχηρή. Δεν αρκεί, όμως, από μόνη της.
Η χώρα χρειάζεται ένα καθαρό εκλογικό σύστημα, ισχυρά Δημοτικά και Περιφερειακά Συμβούλια, πραγματικές αρμοδιότητες στις κοινότητες, σταθερή χρηματοδότηση και προσωπικό.
Καμία νέα αρμοδιότητα χωρίς τα αναγκαία χρήματα.
Καμία επίκληση της κυβερνησιμότητας για την κατάργηση της δημοκρατικής εκπροσώπησης.
Καμία αποκέντρωση στα λόγια και συγκεντρωτισμός στην πράξη.
Η Αυτοδιοίκηση δεν μπορεί να είναι ούτε ο σάκος του μποξ της κυβέρνησης ούτε το γραφείο διεκπεραίωσης του εκάστοτε Μαξίμου.
Πρέπει να είναι πραγματικός πυλώνας δημοκρατίας.
Γιατί δήμος χωρίς ισχυρό Δημοτικό Συμβούλιο είναι διοίκηση χωρίς έλεγχο.
Κοινότητα χωρίς αρμοδιότητες είναι πινακίδα στον χάρτη.
Και εκλογές χωρίς καθαρή λαϊκή εντολή είναι απλώς μια αριθμητική κατασκευή που βαφτίστηκε Δημοκρατία.