Όλα προέρχονται και εξαρτώνται από την παιδεία. Το σύστημα εκπαίδευσης καθορίζει τα πάντα στα κράτη. Οι μαθητές των σχολείων και των πανεπιστημίων είναι οι αυριανοί πολίτες και γονείς, αλλά κι οι εργαζόμενοι στις δημόσιες και ιδιωτικές επιχειρήσεις. Και, βέβαια, οι πολικοί που κυβερνούν και ελέγχουν τη διακυβέρνηση της χώρας.
H σωστή παιδεία εμπλουτίζει τον άνθρωπο με γνώση και συνείδηση, που αποτελούν τις προϋποθέσεις της σωστής κρίσης. Και γνώση δεν είναι η αποστήθιση, αλλά η κατανόηση των λειτουργιών ενός αντικειμένου, ενός οργανισμού ή μιας κατάστασης. Η συνείδηση αποτελεί τη βάση της συμπεριφοράς και της θέσης των πολιτών απέναντι στα κοινωνικά, οικονομικά και πολιτικά ζητήματα. Και η κρίση οδηγεί τα άτομα, τις ομάδες, τα έθνη στη σωστή ή στη λάθος κατεύθυνση.
Ο Καζαντζάκης – με την τεράστια μόρφωση – αναγνώριζε το Ζορμπά σαν δάσκαλο, ισάξιο με το Χριστό, το Βούδα, το Νίτσε και το Μπερξόν, γιατί, απλώς, σκεφτόταν σωστά και μπορούσε να διαβάσει και να κατανοήσει τις αιτίες και τις επιδράσεις των φαινομένων και να αναγάγει τις εμπειρίες του σε κανόνες κοινωνικούς και ανθρώπινους.
Έτσι, αυτός ο απλός άνθρωπος, καθώς και οι πολίτες των αναπτυγμένων κρατών, με συστήματα παιδείας εφάμιλλα του υψηλού επιπέδου της οικονομίας τους, δε θα πίστευαν ποτέ ότι μπορεί κάποιος να “σχίσει τα Μνημόνια” ή να τα καταργήσει “μ’ ένα νόμο κι ένα άρθρο”, αφού αυτά αποτελούν διακρατικές συμβάσεις και κάθε αθέτηση των όρων τους ή ακύρωσή τους, σημαίνει αυτόματα την έξοδο της χώρας από τις διεθνείς αγορές και την καταδίκη της στην έσχατη φτώχια, αφού κανένα απολύτως κράτος δεν έχει τη δυνατότητα ν’ αποφύγει τελείως το δανεισμό για την εξυπηρέτηση των αναγκών του, αφού υπάρχει ετεροχρονισμός πληρωμών εξόδων και εισπράξεων φόρων. Γι’ αυτό δεν υπάρχει κράτος στη γη που να μη δανείζεται και να μη χρωστάει, έστω και σχετικά λίγα χρήματα και σε χαμηλά ποσοστά επί του ΑΕΠ.
Στη χώρα μας έγιναν σημαίες οι ανοησίες, που κόστισαν τρία Μνημόνια και διακόσια δισ. ευρώ και, επιπλέον, την υποθήκευση της δημόσιας περιουσίας για εκατό χρόνια. Και, επιπλέον, μας οδήγησαν στην υπανάπτυξη και τη μιζέρια για δεκαετίες ολόκληρες, όπως αποδεικνύουν όλα τα στοιχεία.
Η κακή οικονομική και κοινωνική κατάσταση της χώρας μας, σε καμία περίπτωση, δεν είναι τυχαία. Πρωτίστως, φταίνε εκείνοι που διαχειρίζονται τα δημόσια πράγματα, πολιτικοί και δημόσιοι λειτουργοί. Οι λαοί καθοδηγούνται και κυβερνώνται από τους ηγέτες τους, οι οποίοι καθορίζουν και τη μοίρα των κρατών. Οι κυβερνήτες ευθύνονται, πρωτίστως, για τα καλά και τα δεινά των χωρών, όπως διαπιστώνεται εύκολα. Αυτοί διαμορφώνουν και το εκπαιδευτικό σύστημα που εκπαιδεύει τους πολίτες, αυτοί ψηφίζουν νόμους και ευθύνονται για την εφαρμογή τους, αυτοί χαράσσουν την πορεία της χώρας και συνάπτουν τις διεθνείς σχέσεις, αυτοί είναι υπεύθυνοι για την εύρυθμη λειτουργία του κράτους και τις κοινωνικές παροχές, σύμφωνα με την εισφορά των πολιτών στα δημόσια έσοδα. Και έχουν χρέος να εξασφαλίζουν την ειρήνη και την πρόοδο, καθώς και την καλή διαβίωση των πολιτών.
Δυστυχώς, όμως, και σήμερα, σε πολλές περιπτώσεις, παρακολουθούμε τις ίδιες ανεπάρκειες και ανεύθυνες θέσεις και πράξεις που μας οδήγησαν σ’ αυτή την τεράστια κοινωνικο-οικονομική κρίση και θα μας ακολουθεί επί δεκαετίες ολόκληρες. Κι όλα αυτά, γιατί έχουμε ακριβώς το ίδιο εκπαιδευτικό σύστημα, που εκπαιδεύει με τον ίδιο και ελλιπή τρόπο πολίτες και πολιτικούς.
Αλλά, είναι καιρός ν’ αλλάξουμε. Οι άλλοι, όχι μόνο είναι πολύ πιο μπροστά από μας, αλλά τρέχουν και πιο γρήγορα, οπότε η απόσταση συνεχώς μεγαλώνει, όπως δείχνουν όλα τα στοιχεία των ελληνικών και διεθνών Οργανισμών.
Η αγοραστική δύναμη των Ελλήνων κατατάσσεται στις χαμηλότερες θέσεις της Ευρώπης, με μέσο ετήσιο μισθό το 2024, 21.486 ευρώ, ποσό που αναλογεί στο 59,1% του μέσου όρου της Ε.Ε. και ανέρχεται στα 36.382 ευρώ. Να σημειώσουμε, ότι αυτή η σχέση, το 2009 αναλογούσε στο 91,8% του μ.ο. της Ε.Ε. και στο 61,2% το 2019.
Το ΑΕΠ, το 2025, ανήλθε στα 248,7 δισ. ευρώ, από 236,7 δισ. που ήταν το 2024, όταν το ΑΕΠ της Ιρλανδίας και της Πολωνίας, πλησιάζουν το ένα τρισ. ευρώ και της Ολλανδίας ξεπερνάει το 1,2 τρισ. ευρώ.
Σύμφωνα με τα στοιχεία του Δεκεμβρίου 2025 της Εurostat, οι ετήσιες αυξήσεις στις χώρες της Ε.Ε., ενδεικτικά σε ορισμένα αγαθά, ήταν: Τηλέφωνο – Internet: Ελλάδα αύξηση 4,4%, Ε.Ε. (1,8%). Ηλεκτρικό ρεύμα: Αύξηση 4,1%, Ε.Ε. (+0,8%), πέντε φορές πάνω, όταν άλλες χώρες της Ε.Ε. είχαν μειώσεις (Γαλλία -14%, Κύπρος -9%, Ιταλία -5%, Πορτογαλία -4%, Γερμανία -2%). Ενοίκια: Ελλάδα αύξηση 8,4%, Ε.Ε. 3,2%). Κρέας: Ελλάδα αύξηση 13,2%, Ε.Ε. (4,9%). Φρέσκο Γάλα: Ελλάδα, 9,9%, Ε.Ε., 3,3%. Φρούτα: Ελλάδα 9,9%, Ε.Ε. 2,5%, δηλαδή τετραπλάσια, όταν η χώρα μας είναι παραγωγός φρούτων. Και, βέβαια, αυτή η ακρίβεια οφείλεται σε πολλούς δομικούς παράγοντες, μεταξύ των οποίων η έλλειψη επενδύσεων, παραγωγικότητας, μειωμένης ανταγωνιστικότητας, αλλά και ολιγοπωλίων της αγοράς.
Αν ληφθούν υπόψη αυτά τα αδιαμφισβήτητα στοιχεία, τότε, όχι μόνο δεν υπήρξε ανάπτυξη και αύξηση του ΑΕΠ το 2025, αλλά αντίθετα, αυτό μειώθηκε σε πραγματικές τιμές. Και είναι αξιοσημείωτο, ότι η ανάπτυξη αυτή στηρίζεται σε μεγάλο βαθμό στην κατανάλωση, η οποία το γ’ τρίμ. 2025 ανερχόταν στο 67,7% του ΑΕΠ, έναντι 51,1% του μ.ο. της ΕΕ.
Και είναι ανησυχητικό, ότι οι επενδύσεις, το 2025 αναλογούσαν στο 16,9% του ΑΕΠ, όταν ο μ.ο. της ΕΕ ήταν 21,3%. Και μάλιστα, το 2025, οι επενδύσεις σε κατοικίες από 7,1% που ήταν το 2019, έφτασαν στο 19%, σε μηχανολογικό εξοπλισμό, από 26,8%, μειώθηκαν στο 21,3% και σε τεχνολογία και πληροφορική, από 9,3% έφτασαν στο 8%. Όμως, οι μειώσεις αυτές, προδιαγράφουν και τη μείωση της παραγωγικότητας και ανταγωνιστικότητας της ελληνικής οικονομίας.
Όλα τα προαναφερόμενα στοιχεία που οφείλονται σε δομικές ανεπάρκειες, μπορεί να είναι σοβαρά, αλλά δεν είναι μη αναστρέψιμα. Αρκεί να υπάρξει η απαραίτητη πολιτική βούληση και η τόλμη να ληφθούν οι κατάλληλες αποφάσεις και να υλοποιηθούν τα αναγκαία μέτρα, που είναι απλά και γνωστά, μεταξύ των οποίων, και ίσως τα πλέον σπουδαιότερα, ο εκσυγχρονισμός του συστήματος παιδείας και η αναδιοργάνωση του δημόσιου τομέα. Εκεί βρίσκονται οι αιτίες των κακών, μα και των καλών που θα έρθουν. Αλλά αξίζει να προσπαθήσουμε. Μας αξίζουν πολύ περισσότερα από τη φτώχια και τη μιζέρια που έχουμε.
Και είναι παρήγορο, που το 37% των Ελλήνων είναι περήφανοι για την ιστορική τους κληρονομιά και ας μην την ξέρουν, αφού δεν τη διδάχτηκαν ποτέ στα σχολεία. Γνωρίζουν κάποια βασικά περί Αρχαίων Ελλήνων και αυτό τους φτάνει για να μένουν ψηλά. Είναι πρώτοι σε εθνική περηφάνια μεταξύ 25 χωρών σε έρευνα του Pew Research Center. Και διπλά περήφανοι, σε ποσοστό 31%, για τη “φιλοξενία” και τη “ζεστασιά” του λαού μας, πανάρχαια στοιχεία κι αυτά.
Αυτοί, οι ίδιοι Έλληνες, που πιστεύουν βαθιά στο Έθνος των Ελλήνων, είναι εκείνοι που βρίσκονται στα τάρταρα σ’ όλες τις διεθνείς μετρήσεις για το παρόν και το μέλλον τους.
Έχουμε χρέος, λοιπόν, όλοι μας και, κυρίως, οι πολιτικοί μας, ν’ αξιοποιήσουμε αυτή την πίστη και τη δύναμή μας.
*Ο κ. Παναγιώτης Ψαριανός είναι Managing Director – CEO της ΓΡΑΦΕΙΟ ΨΑΡΙΑΝΟΥ ΑΕ ΕΛΕΓΚΤΕΣ-ΣΥΜΒΟΥΛΟΙ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ
CAPITAL