Στην Ελλάδα δεν βλέπουμε απλώς αύξηση των συμβάσεων με ιδιωτικές εταιρείες συμβούλων. Βλέπουμε μια βαθύτερη μετατόπιση εξουσίας: το κράτος αποσύρεται από τον πυρήνα του σχεδιασμού της δημόσιας πολιτικής και στη θέση του αναδύεται ένα πυκνό δίκτυο ιδιωτικών συμφερόντων που συμβουλεύει, εισηγείται, διαχειρίζεται και τελικά συνδιαμορφώνει τη διακυβέρνηση.
Τα στοιχεία της έρευνας Consultocracy δεν περιγράφουν μια τεχνική επιλογή διοίκησης. Περιγράφουν ένα νέο μοντέλο εξουσίας, όπου η πολιτική δεν ασκείται μόνο από αιρετούς και δημόσιες υπηρεσίες, αλλά όλο και περισσότερο από λίγες ισχυρές εταιρείες, μέσα από απευθείας αναθέσεις, κλειστά κυκλώματα επιρροής και περιορισμένη θεσμική λογοδοσία.
Από τη γραφειοκρατία στη «συμβουλοκρατία»
Η κυβέρνηση μιλά εδώ και χρόνια για επιτελικό κράτος και μείωση της γραφειοκρατίας. Στην πράξη, όμως, αντί για λιγότερο κράτος-χαρτούρα, βλέπουμε περισσότερο κράτος-μεσάζοντα. Ένα κράτος που αντί να ενισχύει τις δικές του υπηρεσίες, αγοράζει συνεχώς «τεχνογνωσία» από έξω.
Η εξωτερική εξειδίκευση δεν είναι από μόνη της πρόβλημα. Το πρόβλημα αρχίζει όταν δεν λειτουργεί συμπληρωματικά αλλά υποκαθιστά τις ίδιες τις δημόσιες δομές. Όταν οι σύμβουλοι δεν καλούνται να καλύψουν ένα έκτακτο κενό, αλλά μετατρέπονται σε μόνιμο μηχανισμό παραγωγής πολιτικής, τότε δεν έχουμε διοικητικό εκσυγχρονισμό. Έχουμε παραχώρηση κρατικής λειτουργίας σε ιδιωτικά γραφεία.
Λίγοι παίκτες, πολλά λεφτά, ελάχιστος ανταγωνισμός
Το πιο αποκαλυπτικό στοιχείο δεν είναι μόνο το συνολικό ύψος της δαπάνης. Είναι η κατανομή της. Όταν ένα ελάχιστο ποσοστό αναδόχων απορροφά σχεδόν το σύνολο των πόρων και όταν ένα τεράστιο μέρος των συμβάσεων γίνεται με απευθείας αναθέσεις, η εικόνα παύει να θυμίζει ανοικτή αγορά.
Θυμίζει ολιγοπώλιο με σταθερούς πρωταγωνιστές. Θυμίζει ένα σύστημα όπου οι ίδιοι και οι ίδιοι βρίσκονται συνεχώς στην πρώτη γραμμή των κρατικών συμβάσεων. Και αυτό γεννά το εύλογο πολιτικό ερώτημα: πρόκειται για ανάγκη του Δημοσίου ή για ένα παγιωμένο πλέγμα προνομιακών σχέσεων ανάμεσα στο κράτος και σε συγκεκριμένα ιδιωτικά κέντρα επιρροής;
Η «μαύρη τρύπα» του ΥπερΤαμείου και το κλειστό σύστημα επιρροής
Η υπόθεση δεν είναι μόνο οικονομική. Είναι θεσμική και δημοκρατική. Δίπλα στις συμβουλευτικές εταιρείες αναπτύσσεται ένα ολόκληρο cluster συμφερόντων: επικοινωνιακές εταιρείες, υπεργολάβοι, μηχανισμοί δημόσιας προβολής, δίκτυα διαχείρισης έργων και διαφημιστικής δαπάνης.
Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί η περιοχή του ΥπερΤαμείου και των φορέων του, όπου η εικόνα των συμβουλευτικών δαπανών παραμένει θολή και ο έλεγχος εμφανίζεται θεσμικά αποδυναμωμένος. Εκεί το ερώτημα δεν είναι μόνο ποιος πληρώνεται, αλλά και ποιος ελέγχει, ποιος αποφασίζει και τελικά ποιος λογοδοτεί. Όταν δημόσιο χρήμα κινείται μέσα σε ημι-αδιαφανείς θεσμικές ζώνες, η δημοκρατία χάνει οξυγόνο.
Όταν το κράτος παύει να παράγει πολιτική και περιορίζεται στο να υπογράφει συμβάσεις με ιδιώτες συμβούλους, δεν έχουμε απλώς ένα ακριβό μοντέλο διοίκησης. Έχουμε ένα νέο καθεστώς εξουσίας, όπου η πολιτική εμπορευματοποιείται, η λογοδοσία θολώνει και η δημοκρατία παραδίδεται κομμάτι-κομμάτι σε ένα κλειστό σύστημα αναθέσεων.