Υπάρχει ένα βολικό ψέμα που κυκλοφορεί με ύφος ιστορικής σοφίας: ότι το πελατειακό σύστημα είναι «παλιά ελληνική αρρώστια», κληρονομιά από την Τουρκοκρατία, άρα λίγο-πολύ… μοιραία.
Αυτό δεν είναι ερμηνεία. Είναι άλλοθι. Και όποιος το αναπαράγει, χαρίζει χρόνο στο πρόβλημα.
Η πελατεία δεν είναι πολιτισμικό DNA. Είναι μηχανισμός εξουσίας. Είναι ο τρόπος με τον οποίο ένα κράτος, αντί να κυβερνά με κανόνες, κυβερνά με ανταλλάγματα. Αντί να παράγει καθολικές λύσεις, παράγει «εξυπηρετήσεις». Αντί για θεσμούς, στήνει “γραμμές”. Αντί για δικαιώματα, διανέμει χάρη.
Όταν η κοινωνία δεν είναι θεσμός, ο πολιτικός γίνεται μεσάζοντας
Αν η κοινωνία μετείχε συλλογικά στην πολιτική —δηλαδή ως θεσμός ελέγχου, συμμετοχής και πίεσης— ο πολιτικός δεν θα είχε χώρο να στήσει προσωπικό σύστημα.
Θα υποχρεωνόταν να παράγει συλλογικές πολιτικές: προτεραιότητες, μετρήσιμους στόχους, δημόσιους κανόνες, αξιολόγηση αποτελεσμάτων.
Αλλά όταν η κοινωνία εμφανίζεται ως άθροισμα μονάδων που ζητούν «να βρεθεί άκρη», το κράτος απαντά όπως έμαθε: με παζάρι. Κι έτσι το πελατειακό σύστημα αναπαράγεται όχι επειδή «έτσι είμαστε», αλλά επειδή έτσι λειτουργεί η διακυβέρνηση όταν απουσιάζει συλλογική λογοδοσία.
Το πρόβλημα είναι εσωτερικό: αναντιστοιχία κράτους–κοινωνίας
Το πελατειακό σύστημα δεν είναι εξωτερική εισαγωγή. Είναι εσωτερική αστοχία.
Είναι η αναντιστοιχία ενός κράτους που οργανώθηκε για να εξυπηρετεί πολιτική αναπαραγωγή, όχι κοινωνικές ανάγκες.
Και αυτή η αναντιστοιχία παράγει τον εκφυλισμό:
- υπηρεσίες που λειτουργούν με “παραθυράκια” αντί με διαδικασίες,
- δημόσιες δαπάνες που γίνονται «σχέσεις» αντί για αποτέλεσμα,
- προτεραιότητες που αλλάζουν με τον εκλογικό κύκλο, όχι με δεδομένα,
- νομιμότητα που γίνεται διαπραγματεύσιμη και ισότητα που καταρρέει στην πράξη.
Το κράτος δεν «παρασύρεται» από την κοινωνία. Το κράτος εκπαιδεύει την κοινωνία στο τι αξίζει: όχι το δίκαιο, αλλά η πρόσβαση.
Η μεγάλη παρεξήγηση: «φταίει η κοινωνία»
Ναι, η κοινωνία συμμετέχει. Αλλά συμμετέχει λάθος, γιατί το σύστημα την έχει μάθει να συμμετέχει έτσι.
Όταν επί δεκαετίες η “λύση” περνά από το γραφείο του πολιτικού, ο πολίτης μαθαίνει ότι η δημοκρατία είναι ραντεβού, όχι θεσμός.
Το αποτέλεσμα είναι δηλητηριώδες: ένα κράτος που δεν φοβάται την κρίση της κοινωνίας, γιατί ξέρει ότι δεν θα έρθει ως συλλογικό κύμα, θα έρθει ως μεμονωμένο παράπονο. Και μεμονωμένο παράπονο… αντιμετωπίζεται. Με ένα τηλέφωνο. Με μια υπόσχεση. Με μια μετάθεση. Με μια «εξυπηρέτηση». Με ένα ψίχουλο.
Χωρίς ανάσα λογοδοσίας, δεν υπάρχει “άσπρη μέρα”
Αν δεν εκλείψει αυτό το πολιτικό σύστημα, δεν θα δούμε μεταρρύθμιση. Θα δούμε μόνο ανακύκλωση: νέα πρόσωπα, ίδιος μηχανισμός.
Η λύση δεν είναι μια «καλύτερη κυβέρνηση» ως πρόσωπα. Είναι μια κοινωνία που λειτουργεί θεσμικά:
- να απαιτεί κανόνες, όχι χάρες,
- να ζητά απολογισμό, όχι αφηγήματα,
- να μετρά αποτελέσματα, όχι προθέσεις,
- να πιέζει συλλογικά, όχι να εκτονώνεται ιδιωτικά.
Γιατί αυτό είναι το κλειδί: ο πολιτικός πρέπει να αισθάνεται την ανάσα της κοινωνίας — όχι την κολακεία της πελατείας.
Αν δεν συμβεί αυτό, δεν θα υπάρξει έξοδος. Θα υπάρχει μόνο το ίδιο έργο, σε επανάληψη, με άλλους πρωταγωνιστές.