Στις 30 Μαρτίου 1822, η Χίος δεν γνώρισε απλώς μια στρατιωτική καταστολή. Γνώρισε τη σφαγή, τον εξανδραποδισμό και την οργανωμένη βαρβαρότητα ενός καθεστώτος που θέλησε να τιμωρήσει παραδειγματικά έναν ολόκληρο λαό.
Δεκάδες χιλιάδες νεκροί, χιλιάδες γυναίκες και παιδιά στα σκλαβοπάζαρα, μια κοινωνία διαλυμένη και μια Ευρώπη αποσβολωμένη μπροστά στο μέγεθος της φρίκης. Η Καταστροφή της Χίου δεν ήταν ένα “επεισόδιο” της Ιστορίας. Ήταν έγκλημα που σφράγισε την Επανάσταση.
Από την ευημερία στην καταστροφή
Η Χίος ήταν ένα από τα πιο ακμαία νησιά του ελληνισμού. Με εμπόριο, ναυτιλία, οικονομική ισχύ και ειδικά προνόμια μέσα στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, είχε διαμορφώσει μια εύθραυστη ισορροπία. Αυτή ακριβώς η ευημερία έκανε πολλούς προκρίτους επιφυλακτικούς απέναντι σε έναν ξεσηκωμό, γνωρίζοντας ότι η απόσταση από τα μικρασιατικά παράλια ήταν τόσο μικρή, ώστε κάθε επανάσταση θα μπορούσε να πνιγεί γρήγορα στο αίμα.
Κι όμως, τον Μάρτιο του 1822, ο Λυκούργος Λογοθέτης αποβιβάστηκε στο νησί με δύναμη Σαμίων και με τη συμβολή του Αντωνίου Μπουρνιά επιχείρησε να ανάψει τη σπίθα της εξέγερσης. Η προσπάθεια, όμως, ήταν ελλιπώς οργανωμένη και ανεπαρκώς εξοπλισμένη. Οι Οθωμανοί κλείστηκαν στο Κάστρο, η πολιορκία δεν απέδωσε και η εξέλιξη ήταν σχεδόν προδιαγεγραμμένη.
Η σφαγή που έπνιξε ένα νησί
Η απάντηση της Υψηλής Πύλης ήταν άμεση, ωμή και εκδικητική. Ο Σουλτάνος Μαχμούτ Β΄ εξέλαβε τη χιακή εξέγερση ως αχαριστία και προσβολή, δίνοντας εντολή για παραδειγματική τιμωρία. Ο Καρά-Αλή πασάς έφτασε με ισχυρές δυνάμεις και στις 30 Μαρτίου 1822 αποβίβασε χιλιάδες στρατιώτες στο νησί.
Από εκεί και πέρα, η Ιστορία δεν γράφτηκε με μάχες αλλά με σφαγές. Η εξέγερση κατεστάλη εύκολα και η Χίος παραδόθηκε στη φωτιά και στον τρόμο. Χωριά πυρπολήθηκαν, οικογένειες αφανίστηκαν, άνθρωποι σφαγιάστηκαν μαζικά. Οι αριθμοί που διασώθηκαν μέχρι σήμερα αποτυπώνουν το μέγεθος της συμφοράς: δεκάδες χιλιάδες νεκροί, δεκάδες χιλιάδες αιχμάλωτοι, χιλιάδες πρόσφυγες που έφυγαν για να σωθούν. Δεν ήταν απλώς καταστολή. Ήταν αφανισμός.
Τα σκλαβοπάζαρα της ντροπής και το σοκ της Ευρώπης
Η πιο σκοτεινή όψη της Καταστροφής της Χίου ήταν ίσως εκείνη που ακολούθησε τις σφαγές. Γυναίκες και παιδιά μεταφέρθηκαν σαν εμπόρευμα σε σκλαβοπάζαρα της Σμύρνης και της Κωνσταντινούπολης. Ολόκληρες οικογένειες διαλύθηκαν, παιδιά οδηγήθηκαν για εξισλαμισμό, γυναίκες εξευτελίστηκαν και πουλήθηκαν, ενώ πολλές προτίμησαν τον θάνατο από την αιχμαλωσία.
Οι περιγραφές της εποχής συγκλόνισαν την Ευρώπη. Διπλωμάτες, πρόξενοι, εφημερίδες και αυτόπτες μάρτυρες μετέφεραν εικόνες αδιανόητης αγριότητας. Η Χίος έγινε διεθνές σύμβολο μαρτυρίου. Οι φιλελληνικές φωνές δυνάμωσαν, οι καλλιτέχνες και οι ποιητές μετέτρεψαν τη σφαγή σε παγκόσμιο σύμβολο και η ελληνική υπόθεση έπαψε να μοιάζει με μια μακρινή περιφερειακή εξέγερση. Έγινε υπόθεση συνείδησης.
Η Καταστροφή της Χίου δεν είναι μια θλιβερή υποσημείωση του 1821. Είναι το σημείο όπου η οθωμανική εξουσία έδειξε το πιο βάρβαρο πρόσωπό της και ο ελληνισμός πλήρωσε με αίμα, φωτιά και σκλαβιά το τίμημα της ελευθερίας. Η Χίος δεν κάηκε μόνο τότε. Καίει ακόμη μέσα στην ιστορική μνήμη ως υπενθύμιση ότι η λευτεριά δεν γεννήθηκε με διακηρύξεις, αλλά πάνω σε ερείπια, σφαγμένους και σκλαβωμένα παιδιά.