Εκατό χρόνια μετά την καθιέρωση της πενθήμερης εργασίας από τον Henry Ford, ο κοινός χρόνος ανάπαυσης υποχωρεί μπροστά στη μόνιμη διαθεσιμότητα και σε μια νέα ανισότητα: άλλοι ελέγχουν τον χρόνο τους και άλλοι υπηρετούν τον ελεύθερο χρόνο των πρώτων
Το Σαββατοκύριακο δεν χάνεται με μια υπουργική απόφαση ούτε καταργείται από τη μια μέρα στην άλλη.
Χάνεται λίγο λίγο.
Σε ένα επαγγελματικό email που απαντήθηκε το Σάββατο. Σε μια εκκρεμότητα που «πρέπει να κλείσει» την Κυριακή. Σε μια τηλεδιάσκεψη που προετοιμάζεται από το προηγούμενο βράδυ. Στο κινητό που μένει δίπλα στο πιάτο, στο κρεβάτι και στην οικογενειακή έξοδο, επειδή ο εργαζόμενος μπορεί τυπικά να μη βρίσκεται στη δουλειά, αλλά η δουλειά βρίσκεται διαρκώς μαζί του.
Έναν αιώνα μετά την καθιέρωση της πενθήμερης εβδομάδας στα εργοστάσια του Henry Ford, το Σαββατοκύριακο μοιάζει να μεγαλώνει και να μικραίνει ταυτόχρονα. Για ένα τμήμα των εργαζομένων γραφείου η Παρασκευή έχει γίνει μια χαλαρότερη, σχεδόν μεταβατική ημέρα. Για πολύ περισσότερους, όμως, η Κυριακή έχει ήδη αρχίσει να μοιάζει με άτυπη πρώτη ημέρα της επόμενης εργάσιμης εβδομάδας.
Το πραγματικό πρόβλημα δεν είναι αν θα δουλεύουμε τέσσερις, πέντε ή έξι ημέρες. Είναι αν θα εξακολουθήσουμε να διαθέτουμε χρόνο που να μας ανήκει πραγματικά.
Μια κατάκτηση που δεν μας χαρίστηκε
Το 1926 ο Ford αντικατέστησε την εξαήμερη εργασία στα εργοστάσιά του με πέντε οκτάωρα. Δεν ανακάλυψε ο ίδιος το Σαββατοκύριακο. Εργατικά συνδικάτα, θρησκευτικές κοινότητες και κοινωνικά κινήματα είχαν ήδη διεκδικήσει λιγότερες ώρες εργασίας και κοινές ημέρες ανάπαυσης.
Η απόφασή του, όμως, έδωσε στη διεκδίκηση το βάρος ενός νέου βιομηχανικού προτύπου.
Και βέβαια δεν επρόκειτο αποκλειστικά για κοινωνική ευαισθησία. Η εξαντλητική εργασία στη γραμμή παραγωγής προκαλούσε απουσίες, αποχωρήσεις και φθορά. Ο ξεκούραστος εργαζόμενος μπορούσε να είναι αποδοτικότερος. Παράλληλα, ο άνθρωπος που είχε ελεύθερο χρόνο μπορούσε να ταξιδεύει, να καταναλώνει και –στην περίπτωση του Ford– να αγοράζει αυτοκίνητο.
Το Σαββατοκύριακο έγινε έτσι ταυτόχρονα εργατική κατάκτηση και οικονομικός μηχανισμός. Έδωσε στους ανθρώπους χώρο για οικογένεια, φίλους, εκδρομές, πολιτισμό και κοινωνική ζωή, αλλά δημιούργησε και μια ολόκληρη οικονομία αναψυχής.
Αυτή η διπλή λειτουργία δεν μειώνει την αξία του. Αντιθέτως, αποδεικνύει ότι η ξεκούραση δεν είναι εχθρός της παραγωγής. Είναι προϋπόθεση μιας κοινωνίας που θέλει να εργάζεται χωρίς να εξαντλεί τους ανθρώπους της.
Δεν αρκεί να έχεις ρεπό – Πρέπει να έχεις μαζί με τους άλλους
Η ιστορία έχει ήδη δείξει ότι ο ελεύθερος χρόνος χάνει μεγάλο μέρος της αξίας του όταν παύει να είναι κοινός.
Το 1929 η Σοβιετική Ένωση επιχείρησε να κρατήσει τις μηχανές σε συνεχή λειτουργία, χωρίζοντας τους εργαζομένους σε ομάδες με διαφορετικές ημέρες ανάπαυσης. Στα χαρτιά το εργοστάσιο δεν σταματούσε ποτέ. Στην καθημερινότητα, όμως, οι σύζυγοι, οι συγγενείς και οι φίλοι ξεκουράζονταν σε διαφορετικές ημέρες.
Το ρεπό υπήρχε. Η κοινωνική ζωή όχι.
Το πείραμα εγκαταλείφθηκε, αλλά το μάθημά του επιστρέφει σήμερα με διαφορετικό τρόπο. Η ψηφιακή εργασία δεν χρειάζεται να καταργήσει επίσημα το Σαββατοκύριακο. Αρκεί να το τεμαχίσει σε μικρά διαστήματα ανάμεσα σε μηνύματα, ειδοποιήσεις και υποχρεώσεις.
Ο άνθρωπος μπορεί να έχει δύο ημέρες χωρίς φυσική παρουσία στο γραφείο και παρ’ όλα αυτά να μην αποσυνδέεται ποτέ πραγματικά από την εργασία.
Η μεγάλη απάτη της «ευελιξίας»
Η υβριδική εργασία έδωσε σε εκατομμύρια ανθρώπους δυνατότητες που πριν από λίγα χρόνια έμοιαζαν αδιανόητες. Περιόρισε μετακινήσεις, επέτρεψε καλύτερη οργάνωση της ημέρας και έδωσε μεγαλύτερη αυτονομία σε πολλούς εργαζομένους.
Αλλά η ευελιξία έχει δύο κατευθύνσεις.
Όταν ο εργαζόμενος μπορεί να δουλέψει από οπουδήποτε, πολύ εύκολα δημιουργείται η απαίτηση να δουλεύει και οποτεδήποτε. Το γραφείο φεύγει από το κτίριο, αλλά δεν εξαφανίζεται. Μεταφέρεται στο κινητό, στο σαλόνι και στο τραπέζι της Κυριακής.
Έτσι γεννιέται μια εβδομάδα χωρίς καθαρή αρχή και τέλος. Η Παρασκευή γίνεται πιο χαλαρή, αλλά η Κυριακή πιο βαριά. Οι ώρες εργασίας μπορεί να φαίνονται λιγότερες στο ημερολόγιο, ενώ στην πραγματικότητα απλώνονται σαν λεπτό στρώμα πάνω σε ολόκληρη την προσωπική ζωή.
Και αυτό είναι πιο ύπουλο από μια καθαρή υπερωρία. Η υπερωρία καταγράφεται. Η μόνιμη νοητική διαθεσιμότητα σπάνια μετριέται και ακόμη σπανιότερα πληρώνεται.
Το τετραήμερο δεν πρέπει να γίνει προνόμιο για λίγους
Τα πειράματα τετραήμερης εργασίας έχουν δείξει ότι η μείωση των ημερών δεν σημαίνει υποχρεωτικά μείωση της παραγωγικότητας. Στη μεγάλη βρετανική δοκιμή, οι περισσότερες επιχειρήσεις επέλεξαν να συνεχίσουν το μοντέλο, ενώ καταγράφηκαν λιγότερες αποχωρήσεις και καλύτερη ισορροπία ανάμεσα στην εργασία και την προσωπική ζωή.
Η συζήτηση, όμως, κινδυνεύει να γίνει υπόθεση μιας προνομιούχας επαγγελματικής τάξης.
Ο προγραμματιστής, ο σύμβουλος ή ο διοικητικός υπάλληλος μπορεί σε ορισμένες περιπτώσεις να συμπυκνώσει τον φόρτο του, να εργαστεί εξ αποστάσεως ή να μετακινήσει ώρες μέσα στην εβδομάδα. Ο νοσηλευτής, ο διανομέας, ο οδηγός, ο εργαζόμενος στην εστίαση και ο υπάλληλος λιανικής δεν έχουν την ίδια δυνατότητα.
Η βάρδια πρέπει να καλυφθεί. Το κατάστημα πρέπει να ανοίξει. Το νοσοκομείο δεν μπορεί να βάλει αυτόματη απάντηση μέχρι τη Δευτέρα.
Εδώ βρίσκεται η νέα ανισότητα του χρόνου: άλλοι μπορούν να οργανώσουν την εργασία γύρω από τη ζωή τους και άλλοι αναγκάζονται να οργανώσουν ολόκληρη τη ζωή τους γύρω από τη βάρδια. Ακόμη χειρότερα, οι δεύτεροι εργάζονται συχνά τα Σαββατοκύριακα για να μπορούν οι πρώτοι να ταξιδεύουν, να ψωνίζουν, να διασκεδάζουν και να ξεκουράζονται.
Αν, λοιπόν, το τετραήμερο περιοριστεί στα επαγγέλματα που ήδη προσφέρουν μεγαλύτερο έλεγχο του χρόνου, δεν θα αποτελέσει γενική κοινωνική πρόοδο. Θα γίνει ακόμη ένα προνόμιο.
Το δικαίωμα να μη σηκώνεις το τηλέφωνο
Η προστασία του Σαββατοκύριακου δεν απαιτεί μόνο λιγότερες ώρες εργασίας. Απαιτεί σαφή όρια.
Απαιτεί το δικαίωμα αποσύνδεσης να πάψει να είναι ευγενική σύσταση και να γίνει πραγματικός κανόνας. Να μη θεωρείται αφοσίωση η άμεση απάντηση σε κάθε μήνυμα εκτός ωραρίου. Να μη βαφτίζεται «ομαδικό πνεύμα» η απλήρωτη διαθεσιμότητα. Να μην ανταμείβεται εκείνος που δεν σταματά ποτέ και να μην τιμωρείται σιωπηρά εκείνος που προστατεύει τον προσωπικό του χρόνο.
Πάνω απ’ όλα, χρειάζεται να θυμηθούμε ότι το Σαββατοκύριακο δεν δημιουργήθηκε απλώς για να ανακτά ο εργαζόμενος δυνάμεις ώστε να επιστρέψει παραγωγικότερος τη Δευτέρα.
Δημιουργήθηκε για να μπορεί να υπάρχει και ως γονιός, σύντροφος, φίλος, πολίτης και άνθρωπος.
Στα εκατό του χρόνια, το Σαββατοκύριακο δεν κινδυνεύει να εξαφανιστεί από το ημερολόγιο. Κινδυνεύει να αδειάσει από το νόημά του.
Και αν επιτρέψουμε στην εργασία να καταλάβει κάθε μικρή ρωγμή του ελεύθερου χρόνου, δεν θα έχουμε χάσει απλώς δύο ημέρες ανάπαυσης. Θα έχουμε χάσει τον κοινό χρόνο μέσα στον οποίο η κοινωνία θυμάται ότι οι άνθρωποι δεν γεννήθηκαν μόνο για να είναι διαθέσιμοι.