Με αφορμή το podcast του ΙΤΕ με τον καθηγητή Constantine Stratakis, η μακροζωία μπαίνει στο τραπέζι όχι ως υπόσχεση αθανασίας, αλλά ως σοβαρό επιστημονικό ερώτημα για το μέλλον της ιατρικής.
Ο άνθρωπος δεν έπαψε ποτέ να φοβάται τον θάνατο. Η επιστήμη, όμως, δεν τον προσεγγίζει πια μόνο ως μεταφυσικό όριο, αλλά ως βιολογική διαδικασία: γήρανση, φθορά, γενετικές βλάβες, φλεγμονή, απώλεια λειτουργικότητας. Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι αν αύριο θα «νικήσουμε» τον θάνατο. Είναι αν μπορούμε να καθυστερήσουμε τη βιολογική κατάρρευση και να ζήσουμε περισσότερα χρόνια με υγεία, αξιοπρέπεια και αυτονομία.
Το μεγάλο ερώτημα της μακροζωίας
Στο επεισόδιο 8 του podcast «επικοινωνΙΤΕ» του Ιδρύματος Τεχνολογίας και Έρευνας, με τίτλο «Μακροζωία: τι πραγματικά κάνει τη διαφορά», ο καθηγητής Constantine Stratakis μιλά για το μέλλον της ιατρικής, την πρόληψη, την ιατρική ακριβείας και τον τρόπο με τον οποίο η επιστήμη αλλάζει την κατανόησή μας για την υγεία. Το επεισόδιο θέτει και το πιο προκλητικό ερώτημα: είναι ο θάνατος ένα βιολογικό «πρόβλημα» που μπορεί να λυθεί;
Η απάντηση δεν μπορεί να είναι ούτε απλοϊκή ούτε εντυπωσιοθηρική. Ο θάνατος δεν είναι μία βλάβη, όπως ένα χαλασμένο εξάρτημα που αντικαθίσταται. Είναι το τελικό σημείο μιας πολύπλοκης αλυσίδας βιολογικών διεργασιών: γήρανση κυττάρων, συσσώρευση βλαβών, απώλεια αναγεννητικής ικανότητας, επιβάρυνση οργάνων, νοσήματα που εμφανίζονται συχνότερα με την ηλικία.
Η σύγχρονη βιοϊατρική δεν υπόσχεται αθανασία. Υπόσχεται κάτι πιο συγκεκριμένο και πολύ πιο σοβαρό: καλύτερη κατανόηση των μηχανισμών της γήρανσης και, όπου είναι δυνατόν, παρέμβαση πριν η φθορά γίνει μη αναστρέψιμη.
Μακροζωία δεν σημαίνει απλώς «περισσότερα χρόνια»
Η μεγάλη παγίδα στη δημόσια συζήτηση είναι να μετράμε μόνο τη διάρκεια της ζωής. Το πραγματικό ζητούμενο είναι η υγιής μακροζωία: πόσα χρόνια μπορεί να ζήσει ένας άνθρωπος χωρίς βαριά απώλεια λειτουργικότητας, χωρίς εξάρτηση, χωρίς διαρκή ιατρική κατάρρευση.
Αυτό ακριβώς είναι και το κέντρο της διεθνούς συζήτησης για το healthy ageing. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας ορίζει την υγιή γήρανση ως τη διαδικασία ανάπτυξης και διατήρησης της λειτουργικής ικανότητας που επιτρέπει ευημερία στην τρίτη ηλικία.
Με απλά λόγια: δεν αρκεί να ζεις περισσότερο. Το ζήτημα είναι να μπορείς να κινείσαι, να σκέφτεσαι, να σχετίζεσαι, να αποφασίζεις, να συμμετέχεις. Η μακροζωία χωρίς ποιότητα ζωής μπορεί να γίνει παράταση αδυναμίας. Η επιστήμη, όταν είναι σοβαρή, δεν κυνηγά το παραμύθι της αιώνιας ζωής. Κυνηγά την παράταση της υγείας.
Εκεί μπαίνει η ιατρική ακριβείας
Ο καθηγητής Stratakis έχει συνδεθεί με τη γενετική, την ενδοκρινολογία και την ιατρική ακριβείας. Στο ΙΜΒΒ του ΙΤΕ περιγράφεται ως ερευνητής με σημαντικό έργο στη γενετική ανθρώπινων νοσημάτων, ενώ έχει συγγράψει πάνω από 800 επιστημονικές δημοσιεύσεις.
Η ιατρική ακριβείας αλλάζει το ερώτημα από το «τι παθαίνουν γενικά οι άνθρωποι όταν γερνούν;» στο «τι κινδύνους έχει ο συγκεκριμένος άνθρωπος, με το συγκεκριμένο γενετικό, μεταβολικό, περιβαλλοντικό και κλινικό προφίλ;».
Εκεί βρίσκεται το μεγάλο άλμα. Όχι στην αόριστη υπόσχεση ότι όλοι θα ζήσουν 150 χρόνια, αλλά στην πιθανότητα να εντοπίζονται νωρίτερα οι κίνδυνοι, να προλαμβάνονται νοσήματα, να εξατομικεύονται θεραπείες και να μειώνεται το χρονικό διάστημα κατά το οποίο ο άνθρωπος ζει άρρωστος.
Τι ξέρουμε πραγματικά για τη γήρανση
Η γήρανση δεν είναι μυστήριο χωρίς βιολογία. Η επιστημονική βιβλιογραφία περιγράφει βασικούς «δείκτες» ή μηχανισμούς της γήρανσης, όπως γενωμική αστάθεια, φθορά τελομερών, επιγενετικές μεταβολές, απώλεια πρωτεόστασης, μιτοχονδριακή δυσλειτουργία, κυτταρική γήρανση, χρόνια φλεγμονή και διαταραχές στο μικροβίωμα.
Αυτά δεν σημαίνουν ότι ο θάνατος «λύθηκε». Σημαίνουν όμως ότι η γήρανση γίνεται όλο και περισσότερο μετρήσιμη, αναλύσιμη και εν μέρει τροποποιήσιμη. Η διατροφή, η άσκηση, ο ύπνος, η κοινωνικότητα και η πρόληψη δεν είναι πια απλές συμβουλές ευεξίας. Είναι παράγοντες που συνδέονται με βιολογικούς δείκτες γήρανσης και με την πιθανότητα υγιέστερης ζωής. Μελέτες έχουν δείξει συσχέτιση υγιεινής διατροφής και σωματικής δραστηριότητας με χαμηλότερη βιολογική γήρανση.
Ο θάνατος ίσως να μην είναι ένα «πρόβλημα» που λύνεται με μία ανακάλυψη. Είναι όμως το αποτέλεσμα βιολογικών διαδικασιών που η επιστήμη αρχίζει να διαβάζει με μεγαλύτερη ακρίβεια από ποτέ.
Και αυτό αλλάζει τα πάντα.
Όχι γιατί αύριο ο άνθρωπος θα γίνει αθάνατος. Αλλά γιατί μπορεί να πάψει να παραδίδεται πρόωρα στη φθορά, στην αμέλεια, στην καθυστερημένη διάγνωση, στην ιατρική του «όταν πια είναι αργά».
Η πραγματική επανάσταση δεν είναι να μη φοβηθούμε ποτέ τον θάνατο. Είναι να μάθουμε να μη χαρίζουμε χρόνια ζωής στην άγνοια, στην αδράνεια και στην απουσία πρόληψης.