Στον δημόσιο λόγο επανέρχεται συχνά η άποψη ότι οι ελληνοτουρκικές σχέσεις παραμένουν «εγκλωβισμένες σε διαφορές αιώνων» και ότι τα «παλιά τραύματα» πρέπει να μπουν στην άκρη, ώστε οι δύο χώρες να κοιτάξουν μπροστά. Η διατύπωση αυτή ακούγεται εκ πρώτης όψεως συμφιλιωτική και σύγχρονη. Ωστόσο, δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα.
Οι βασικές πηγές έντασης μεταξύ των δύο χωρών δεν βρίσκονται σε μακρινά ιστορικά γεγονότα, αλλά σε πολύ πρόσφατες και απολύτως συγκεκριμένες ενέργειες και διεκδικήσεις. Όπως συνηθίζεται να λέγεται, «έχουμε φρέσκα κουλούρια».
Ακολουθεί συνοπτική, αλλά ουσιαστική αποτύπωση των σημαντικότερων:
1. Το casus belli για τα 12 ναυτικά μίλια (1995)
Τον Ιούνιο του 1995, με επίσημο ψήφισμα, η Εθνοσυνέλευση γειτονικού κράτους εξουσιοδότησε την κυβέρνησή του να κηρύξει πόλεμο κατά της Ελλάδας (casus belli), σε περίπτωση που η Ελλάδα ασκήσει το αναφαίρετο δικαίωμά της – βάσει του Διεθνούς Δικαίου της Θάλασσας – για επέκταση των χωρικών της υδάτων στα 12 ναυτικά μίλια.
Δεν πρόκειται για «ιστορικό βάρος αιώνων», αλλά για μια ρητή πολεμική απειλή, η οποία εξακολουθεί να υφίσταται ως πολιτική θέση.
2. Αμφισβήτηση κυριαρχίας σε 152 νησιά, νησίδες και βραχονησίδες (από το 1996)
Από το 1996 αμφισβητείται συστηματικά η ελληνική κυριαρχία σε 152 νησιά, νησίδες και βραχονησίδες (25 νησιά και 127 βραχονησίδες), από τη νησίδα Ζουράφα βορειοανατολικά της Σαμοθράκης έως τη Γαύδο στο Λιβυκό Πέλαγος. Πολλά από αυτά είναι κατοικημένα, όπως οι Οινούσσες, οι Φούρνοι, η Θύμαινα, το Αγαθονήσι, οι Αρκοί, η Γαύδος κ.ά.
Η αμφισβήτηση αυτή έχει αποκρυσταλλωθεί στο δόγμα των λεγόμενων «γκρίζων ζωνών» και στο αρκτικόλεξο EGAYDAAK
(Egemenligi Anlasmalarla Yunanistan’a Devredilmemis Ada Adacιk ve Kayalιklar), δηλαδή:
«νησιά, νησίδες και βραχονησίδες των οποίων η κυριότητα δεν παραχωρήθηκε στην Ελλάδα με διεθνείς συμφωνίες».
Πρόκειται για επίσημη θέση, η οποία έχει αναχθεί σε στοιχείο στρατηγικού δόγματος.
3. Η κρίση των Ιμίων και η θεσμοποίηση των «γκρίζων ζωνών» (1996)
Τον Ιανουάριο του 1996 σημειώθηκε η κρίση των Ιμίων, κατά την οποία αμφισβητήθηκε για πρώτη φορά όχι μόνο θαλάσσιος και εναέριος χώρος, αλλά και χερσαία έκταση – νησίδες και βραχονησίδες. Τότε τέθηκε de facto το ζήτημα των «γκρίζων ζωνών» στο Αιγαίο.
Μέχρι εκείνη τη στιγμή, η κύρια αμφισβήτηση αφορούσε τα 10 ναυτικά μίλια του ελληνικού εθνικού εναέριου χώρου και το δικαίωμα της Ελλάδας για επέκταση των χωρικών υδάτων στα 12 ν.μ. Μετά την κρίση, η αμφισβήτηση επεκτάθηκε και σε χερσαίο χώρο.
4. Άρνηση προσφυγής στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης
Παρά τις επανειλημμένες συζητήσεις περί «διαλόγου» και «ειρηνικής επίλυσης διαφορών», δεν γίνεται αποδεκτή η υπογραφή συνυποσχετικού για προσφυγή στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης, με αντικείμενο την οριοθέτηση ΑΟΖ και υφαλοκρηπίδας στο Αιγαίο και στην Ανατολική Μεσόγειο.
Εάν πράγματι το πρόβλημα ήταν «παλιά τραύματα» και όχι σύγχρονες διεκδικήσεις, η προσφυγή σε ένα διεθνές δικαιοδοτικό όργανο θα ήταν η πιο φυσική επιλογή.
5. Το δόγμα της «Γαλάζιας Πατρίδας» (Mavi Vatan)
Τον Οκτώβριο του 2018 παρουσιάστηκε ο χάρτης της «Γαλάζιας Πατρίδας» ως επίσημο δόγμα. Στη συνέχεια, με επιστολή προς τον ΟΗΕ στις 13 Νοεμβρίου 2019, οι θέσεις αυτές αποκρυσταλλώθηκαν ως επίσημη διεκδίκηση.
Ο πυρήνας της αντίληψης αυτής είναι η προβολή κυριαρχικών ή/και άλλων δικαιωμάτων σε θαλάσσιες ζώνες που επικαλύπτουν περιοχές όπου, σύμφωνα με το Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας, η Ελλάδα έχει πλήρη ή κυριαρχικά δικαιώματα. Στην πράξη, αποτυπώνεται η βούληση:
- για έλεγχο του μεγαλύτερου μέρους της Ανατολικής Μεσογείου,
- για αμφισβήτηση του ρόλου και των δικαιωμάτων των ελληνικών νησιών, από τη Σαμοθράκη έως το Καστελλόριζο.
6. Το τουρκο–λιβυκό μνημόνιο (2019)
Στις 27 Νοεμβρίου 2019 υπογράφηκε μνημόνιο οριοθέτησης θαλασσίων ζωνών με προσωρινή κυβέρνηση της Λιβύης, η οποία δεν διέθετε, βάσει του σχετικού πλαισίου, αρμοδιότητα σύναψης τέτοιων συμφωνιών. Το μνημόνιο αυτό δημοσιοποιήθηκε την επόμενη ημέρα.
Το περιεχόμενό του αγνοεί την ύπαρξη ελληνικών νησιών και αμφισβητεί ευθέως κυριαρχικά δικαιώματα της Ελλάδας που απορρέουν από το Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας.
7. Το Κυπριακό και η εμμονή στη λύση δύο κρατών
Στο Κυπριακό, προβάλλεται σταθερά η προοπτική λύσης δύο χωριστών κρατών, αντί της λύσης που προβλέπεται από τα ψηφίσματα του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ, τα οποία ορίζουν:
- Αποχώρηση των κατοχικών στρατευμάτων.
- Δημιουργία ενιαίου, δικοινοτικού, διζωνικού, ομοσπονδιακού, αλλά λειτουργικού κράτους, με:
- μία νομική προσωπικότητα,
- μία κυριαρχία και μία ιθαγένεια,
- κατάργηση εγγυητικών και παρεμβατικών δικαιωμάτων τρίτων κρατών.
Μια τέτοια λύση, σε συνδυασμό με το ευρωπαϊκό κεκτημένο, θα διασφάλιζε τα δικαιώματα όλων των Κυπρίων πολιτών, Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων.
8. Αμφισβήτηση της Συνθήκης της Λωζάννης
Τέλος, επανέρχεται τακτικά στο προσκήνιο η ρητορική περί «αναθεώρησης» ή «επικαιροποίησης» της Συνθήκης της Λωζάννης, μιας θεμελιώδους διεθνούς συνθήκης που καθορίζει τα σύνορα και το νομικό καθεστώς της περιοχής.
Η αμφισβήτηση τέτοιων συνθηκών δεν συνάδει με την εικόνα χωρών που επιδιώκουν να απαλλαγούν από «παλιά τραύματα»· αντίθετα, δημιουργεί νέες εστίες αστάθειας.
Η συζήτηση για τις ελληνοτουρκικές σχέσεις δεν μπορεί να περιορίζεται σε γενικόλογες αναφορές περί «παλιών διαφορών» και «τραυμάτων αιώνων». Το πρόβλημα είναι συγκεκριμένο, πρόσφατο και σε εξέλιξη:
- απειλή πολέμου (casus belli),
- αμφισβήτηση κυριαρχίας σε νησιά, νησίδες και βραχονησίδες,
- δόγματα όπως η «Γαλάζια Πατρίδα»,
- διμερείς συμφωνίες που αγνοούν κατάφωρα το Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας,
- εμμονή σε λύση δύο κρατών στο Κυπριακό,
- ρητορική αναθεώρησης της Συνθήκης της Λωζάννης.
Επομένως, η πραγματική συζήτηση δεν αφορά το πώς θα ξεχάσουμε το παρελθόν, αλλά το πώς θα αντιμετωπισθούν οι σημερινές, απτές προκλήσεις στο πλαίσιο του διεθνούς δικαίου, με σεβασμό στα κυριαρχικά δικαιώματα, στην ειρήνη και στη σταθερότητα στην περιοχή.