Το σχέδιο των 28 σημείων που παρουσίασε η ομάδα Τραμπ για τον πόλεμο στην Ουκρανία παρουσιάζεται επικοινωνιακά ως «οδικός χάρτης ειρήνης». Στην πραγματικότητα, όμως, πρόκειται για μια πρόταση που αναδιατάσσει βίαια τον γεωπολιτικό χάρτη της Ευρώπης και της ευρύτερης περιοχής – με άμεσες και έμμεσες συνέπειες και για την Ελλάδα.
Παρότι η χώρα μας δεν αναφέρεται ονομαστικά στο σχέδιο, βρίσκεται στο σταυροδρόμι τριών κρίσιμων πεδίων που αυτό επηρεάζει:
την ασφάλεια (ΝΑΤΟ – Ρωσία – Τουρκία),
την ενέργεια (LNG, αγωγοί, Μαύρη Θάλασσα – Ανατολική Μεσόγειος)
και το διεθνές δίκαιο (Κύπρος, ελληνοτουρκικά, σεβασμός συνόρων).
1. Ασφάλεια: ένα πιο ρευστό ΝΑΤΟ, μια πιο άνετη Ρωσία, μια πιο τολμηρή Τουρκία
Αν το σχέδιο Τραμπ προχωρήσει όπως περιγράφεται, η Ουκρανία θα βγει από τον πόλεμο βαθιά αποδυναμωμένη:
– με απώλεια εδαφών,
– με μόνιμο αποκλεισμό από το ΝΑΤΟ,
– με περιορισμένο στρατό και εξάρτηση από ασαφείς «εγγυήσεις ασφαλείας».
Την ίδια στιγμή, η Ρωσία θα έχει κερδίσει:
– de facto αναγνώριση κατακτήσεων,
– σταδιακή άρση κυρώσεων,
– επιστροφή στην παγκόσμια οικονομία και σε σχήματα όπως η G8,
– νέες μεγάλες μπίζνες με τις ΗΠΑ σε ενέργεια και πρώτες ύλες.
Για την Ελλάδα, αυτό σημαίνει ότι στη γειτονιά της διαμορφώνεται ένα σκηνικό με:
- μια πιο σίγουρη Ρωσία στη Μαύρη Θάλασσα, στη Συρία, στη Λιβύη – σε περιοχές που επηρεάζουν άμεσα το Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο.
- ένα ΝΑΤΟ πιο διχασμένο, με ΗΠΑ που κλείνουν deal με τη Μόσχα και Ευρωπαίους που δυσανασχετούν.
- μια Τουρκία με μεγαλύτερο περιθώριο ελιγμών, καθώς ξέρει ότι η Συμμαχία δυσκολεύεται να εμφανιστεί ως ενιαίο μέτωπο και ότι η λογική των «συμφωνιών πάνω από τα κεφάλια των μικρών» έχει επανέλθει.
Η Ελλάδα, ως κράτος πρώτης γραμμής στο ΝΑΤΟ και στην ΕΕ, βρίσκεται ακριβώς πάνω σε αυτή τη ρωγμή: ανάμεσα σε μια Δύση που ψάχνει νέο modus vivendi με τη Ρωσία και σε μια Τουρκία που δοκιμάζει συνεχώς τα όρια σε Αιγαίο και Κύπρο.
2. Ενέργεια: κόμβος ή παράπλευρη απώλεια;
Τα τελευταία χρόνια η Ελλάδα έχει χτίσει ρόλο ενεργειακού κόμβου:
LNG terminals, αγωγοί, ηλεκτρικές διασυνδέσεις, συμφωνίες για ροή αμερικανικού LNG και άλλων ποσοτήτων προς Βαλκάνια και, πλέον, προς Ουκρανία.
Αυτός ο ρόλος ενισχύθηκε ακριβώς επειδή η Ευρώπη ήθελε να απεξαρτηθεί από το ρωσικό φυσικό αέριο. Αν όμως ένα σχέδιο τύπου Τραμπ οδηγήσει σε σταδιακή αποκατάσταση της Ρωσίας ως προμηθευτή ενέργειας στην Ευρώπη, τότε:
- το premium αξίας των εναλλακτικών διαδρομών (Ελλάδα, Ανατολική Μεσόγειος, LNG) μειώνεται,
- η Μόσχα αποκτά ξανά μόχλευση πάνω σε ευρωπαϊκές οικονομίες,
- και η Ελλάδα πρέπει να παλέψει πιο σκληρά για να κρατήσει τον ρόλο της ως στρατηγικού ενεργειακού διαδρόμου, όχι απλώς συμπληρωματικού παρόχου.
Παράλληλα, μια πιο σταθερή, δυτικόφιλη Ουκρανία θα ήταν φυσικός εταίρος της Ελλάδας στην ενεργειακή και γεωπολιτική αρχιτεκτονική της περιοχής. Μια Ουκρανία όμως δεμένη χειροπόδαρα σε ένα ρωσο–αμερικανικό «σύμφωνο» με περιορισμένη κυριαρχία, περιορίζει και τις δυνατότητες αυτής της συνεργασίας.
3. Διεθνές δίκαιο: το επικίνδυνο προηγούμενο για Κύπρο και Αιγαίο
Για την Ελλάδα, ίσως το πιο κρίσιμο σημείο του σχεδίου είναι η λογική του:
«παγώνουμε τα σύνορα εκεί που βγήκαν από τον πόλεμο, νομιμοποιούμε de facto την κατοχή και προχωράμε».
Αυτή είναι ακριβώς η λογική που η Αθήνα πολεμά εδώ και δεκαετίες στην περίπτωση της Κύπρου – όπου η Τουρκία κατέχει στρατιωτικά σχεδόν το 37% του νησιού από το 1974.
Αν η διεθνής κοινότητα αποδεχθεί, έστω και υπό το μανδύα της “ειρήνης”, ότι:
- μια μεγάλη δύναμη μπορεί να εισβάλει,
- να κρατήσει τα κέρδη της,
- και μετά να τα νομιμοποιήσει σε μια «μεγάλη συμφωνία»,
τότε:
- Ενισχύεται ο κυνισμός: «στο τέλος, όποιος έχει στρατό και αντοχή, δικαιώνεται».
- Αποδυναμώνεται το επιχείρημα της Ελλάδας ότι δεν μπορεί να υπάρξει λύση Κυπριακού (ή άλλο “μοίρασμα” στο Αιγαίο) με βάση τα τετελεσμένα της βίας.
- Στέλνεται μήνυμα σε αναθεωρητικές δυνάμεις – και πρώτα απ’ όλες στην Τουρκία – ότι η αλλαγή συνόρων διά της ισχύος μπορεί να γίνει ανεκτή, αρκεί να σε ανεχτούν αρκετά χρόνια και να βρεθεί μια «διπλωματική φόρμουλα» μετά.
Με άλλα λόγια, η Ελλάδα δεν κινδυνεύει από το σχέδιο Τραμπ μόνο επειδή είναι σύμμαχος της Ουκρανίας· κινδυνεύει κυρίως επειδή το υπόδειγμα που αυτό εισάγει είναι επικίνδυνο για όλα τα ανοικτά μέτωπα ελληνικού ενδιαφέροντος.
4. Διπλωματικός ρόλος της Αθήνας: ευκαιρίες και παγίδες
Η Ελλάδα έχει επενδύσει σε ένα προφίλ:
- πιστού μέλους της ΕΕ και του ΝΑΤΟ,
- πυλώνα σταθερότητας στα Βαλκάνια και στην Ανατολική Μεσόγειο,
- χώρας που στηρίζει το διεθνές δίκαιο χωρίς «εκπτώσεις».
Ένα σχέδιο που διχάζει ΗΠΑ και Ευρωπαίους, επιβραβεύει μια εισβολή και βάζει μπροστά οικονομικά deals πάνω από τις αρχές, βάζει την ελληνική διπλωματία σε δύσκολη θέση:
- Αν η Αθήνα ταυτιστεί πλήρως με τη γραμμή Ουάσιγκτον–Τραμπ, ρισκάρει να βρεθεί απέναντι σε μια Ευρώπη που νιώθει ότι την προσπέρασαν.
- Αν ταυτιστεί με τους πιο επιφυλακτικούς Ευρωπαίους, μπορεί να βρεθεί στο στόχαστρο αμερικανικής δυσαρέσκειας σε μια περίοδο που στηρίζεται καθοριστικά στη στρατιωτική και πολιτική στήριξη των ΗΠΑ.
Από την άλλη, αυτή η κρίση μπορεί να είναι και ευκαιρία:
η Ελλάδα μπορεί να προβάλει με πιο καθαρό τρόπο την ανάγκη:
- σεβασμού της εδαφικής ακεραιότητας των χωρών,
- αποφυγής «συμφωνιών πάνω από τα κεφάλια των μικρών»,
- σύνδεσης οποιασδήποτε άρσης κυρώσεων με πραγματική αλλαγή συμπεριφοράς,
- αξιοποίησης της δικής της γεωγραφικής θέσης (ενέργεια, βάσεις, υποδομές) μέσα σε ένα πλαίσιο κανόνων και όχι ad hoc deals.
5. Κοινωνία και πολιτική στην Ελλάδα: κυνισμός ή νηφαλιότητα;
Τέλος, δεν πρέπει να υποτιμούμε την εσωτερική διάσταση.
Ένα σχέδιο που μοιάζει να επιβραβεύει τον Πούτιν, ενώ η Ελλάδα:
- έχει θυσιάσει τις σχέσεις της με τη Ρωσία,
- έχει υποστεί κόστος από τις κυρώσεις (ενέργεια, τουρισμός, αγροτικά προϊόντα),
- έχει δεθεί πιο στενά με την Ουκρανία και τη Δύση,
μπορεί να τροφοδοτήσει:
- αντιδυτική ρητορική («στο τέλος οι Αμερικάνοι τα βρίσκουν με τον Πούτιν και εμείς μένουμε με τον λογαριασμό»),
- ενίσχυση άκρων που πάντα εκμεταλλεύονται τέτοιες ασυνέπειες,
- βαθύτερο κυνισμό απέναντι στο διεθνές σύστημα.
Απέναντι σε αυτό, η ελληνική πολιτική τάξη καλείται να αναπτύξει μετρημένο, ψύχραιμο λόγο:
να μην πέσει ούτε στη λογική «τυφλή υπακοή στη γραμμή όποιου κυβερνά στην Ουάσιγκτον» ούτε όμως στο άλλο άκρο της «αντιδυτικής υστερίας».
Ο μόνος σταθερός άξονας που μπορεί να υπηρετεί τα ελληνικά συμφέροντα μακροπρόθεσμα είναι:
ευρωπαϊκός προσανατολισμός, ενίσχυση δεσμών με δημοκρατικές χώρες, σταθερή υπεράσπιση του διεθνούς δικαίου, ειδικά στο θέμα των συνόρων.
Το σχέδιο των 28 σημείων δεν είναι ένα απομακρυσμένο διπλωματικό κείμενο που αφορά μόνο Ουκρανία, Ρωσία και ΗΠΑ.
Για την Ελλάδα:
- αλλάζει το πλαίσιο ασφάλειας στην περιοχή,
- επηρεάζει τον ρόλο της ως ενεργειακού κόμβου,
- δημιουργεί ένα ιδιαίτερα επικίνδυνο προηγούμενο για την Κύπρο και τα ελληνοτουρκικά,
- και δοκιμάζει τις αντοχές της ευρωπαϊκής συνοχής, στην οποία η Αθήνα έχει ποντάρει την εξωτερική της πολιτική.
Με δύο λόγια:
η Ελλάδα δεν είναι παίκτης στο χαρτί των 28 σημείων, αλλά είναι σίγουρα μέσα στις “παρενέργειες” της εφαρμογής του.
Και ακριβώς γι’ αυτό οφείλει να αντιμετωπίζει τέτοιες «ειρηνευτικές» πρωτοβουλίες όχι με ευκολία ή συνθήματα, αλλά με νηφαλιότητα και ξεκάθαρα κριτήρια: διεθνές δίκαιο, ασφάλεια, και προστασία των δικών της στρατηγικών συμφερόντων.