Η αντικατάστασή της από τα Λατινικά στις Πανελλαδικές δεν εξαφάνισε απλώς ένα εξεταζόμενο μάθημα· περιόρισε την οργανωμένη μελέτη της κοινωνίας, των ανισοτήτων, της εξουσίας και των μηχανισμών που διαμορφώνουν τη ζωή μας
Η Κοινωνιολογία δεν είναι μια επικίνδυνη ιδεολογία.
Είναι η επιστήμη που μελετά την κοινωνική ζωή, τους θεσμούς, τις σχέσεις εξουσίας, τις ανισότητες και τους κανόνες που ενώνουν ή διαχωρίζουν τους ανθρώπους.
Μελετά την οικογένεια, την εργασία, την εκπαίδευση, τη φτώχεια, τη μετανάστευση, την εγκληματικότητα, την πολιτική συμπεριφορά και τις μεταβολές που προκαλούνται από την οικονομία και την τεχνολογία.
Με απλά λόγια, εξετάζει όσα συμβαίνουν γύρω μας, αλλά συνήθως παρουσιάζονται σαν φυσικά, αυτονόητα και αναπόφευκτα.
Και ίσως εκεί ακριβώς βρίσκεται το πρόβλημα.
Η επιστήμη που μαθαίνει τον μαθητή να ρωτά «γιατί»
Η κοινωνική σκέψη δεν εμφανίστηκε ξαφνικά τον 19ο αιώνα.
Ο Ηρόδοτος μελέτησε διαφορετικούς πολιτισμούς και κοινωνικές συνήθειες. Ο Ξενοφών ασχολήθηκε με την πολιτική οργάνωση και την οικονομία. Ο Πλάτων και ο Αριστοτέλης εξέτασαν τη συγκρότηση της πολιτείας, τις κοινωνικές τάξεις, την εξουσία και τη δικαιοσύνη.
Από τον 19ο αιώνα η Κοινωνιολογία συγκροτήθηκε ως αυτοτελής επιστημονικός κλάδος, αναπτύσσοντας συστηματικές μεθόδους έρευνας, στατιστική ανάλυση και εργαλεία ερμηνείας της ανθρώπινης συμπεριφοράς.
Δεν διδάσκει στον μαθητή τι να πιστεύει.
Τον μαθαίνει να εξετάζει ποιος αποφασίζει, ποιος ωφελείται, ποιος πληρώνει και γιατί οι ίδιες κοινωνικές ανισότητες αναπαράγονται από γενιά σε γενιά.
Τον καλεί να αναρωτηθεί εάν η ανεργία είναι αποκλειστικά προσωπική αποτυχία. Εάν η φτώχεια οφείλεται πάντοτε στην έλλειψη προσπάθειας. Εάν όλοι ξεκινούν πραγματικά από την ίδια αφετηρία. Εάν οι θεσμοί λειτουργούν με τον ίδιο τρόπο για τον ισχυρό και τον αδύναμο.
Ερωτήματα μάλλον ενοχλητικά για ένα εκπαιδευτικό σύστημα που προτιμά την αποστήθιση από την αμφισβήτηση.
Τι πραγματικά καταργήθηκε
Το 2020, με τον νόμο 4692, η Κοινωνιολογία αντικαταστάθηκε από τα Λατινικά στην Ομάδα Προσανατολισμού Ανθρωπιστικών Σπουδών. Η μεταβατική διδασκαλία της ολοκληρώθηκε το σχολικό έτος 2020-2021 και έκτοτε έπαψε να αποτελεί αυτοτελές πανελλαδικώς εξεταζόμενο μάθημα. Η αλλαγή αποτυπώνεται στο σχετικό ΦΕΚ, ενώ και για τις Πανελλαδικές του 2026 το εξεταζόμενο μάθημα παραμένουν τα Λατινικά.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε κοινωνιολογική αναφορά εξαφανίστηκε από το σχολείο. Στοιχεία της επιστήμης εξακολουθούν να υπάρχουν μέσα σε ευρύτερα μαθήματα, όπως η Πολιτική Παιδεία και η Κοινωνική και Πολιτική Αγωγή.
Η διαφορά, όμως, είναι ουσιαστική.
Άλλο η συστηματική διδασκαλία μιας επιστήμης και άλλο η αποσπασματική αναφορά σε ορισμένες έννοιές της μέσα σε ένα γενικότερο πρόγραμμα.
Η επιλογή δεν ήταν υποχρεωτικά ανάμεσα στην Κοινωνιολογία και στα Λατινικά. Ένα σοβαρό εκπαιδευτικό σύστημα θα μπορούσε να διατηρήσει και τα δύο, αναγνωρίζοντας ότι η κλασική παιδεία και η κατανόηση της σύγχρονης κοινωνίας δεν είναι αντίπαλοι.
Η αντιπαράθεση κατασκευάστηκε πολιτικά.
Οι «αγορές» δεν έστειλαν επίσημη διαταγή
Δεν υπάρχει κάποιο δημόσιο έγγραφο στο οποίο οι «αγορές» να απαιτούν ρητά την απομάκρυνση της Κοινωνιολογίας από τις Πανελλαδικές.
Ο ισχυρισμός αυτός δεν μπορεί να παρουσιαστεί ως αποδεδειγμένο γεγονός.
Μπορεί, όμως, να διατυπωθεί ένα απολύτως πολιτικό ερώτημα:
Τι είδους πολίτη θέλει να διαμορφώσει ένα σχολείο που περιορίζει τις κοινωνικές επιστήμες και δίνει διαρκώς μεγαλύτερη έμφαση στην κατάρτιση, στις δεξιότητες και στην προσαρμογή στις απαιτήσεις της οικονομίας;
Η αγορά χρειάζεται εργαζομένους με εξειδίκευση.
Η δημοκρατία χρειάζεται πολίτες με κρίση.
Το ένα δεν αποκλείει το άλλο. Όταν, όμως, η εκπαίδευση αντιμετωπίζεται κυρίως ως μηχανισμός παραγωγής «ανθρώπινου κεφαλαίου», τότε η γνώση που δεν μεταφράζεται αμέσως σε οικονομικό κέρδος θεωρείται περιττή.
Η Ιστορία, η Φιλοσοφία, οι Τέχνες και οι κοινωνικές επιστήμες δεν παράγουν εύκολα μετρήσιμες αποδόσεις.
Παράγουν, όμως, κάτι πολύ πιο δύσκολο να ελεγχθεί:
Ανθρώπους που σκέφτονται.
Το σχολείο δεν πρέπει να κατασκευάζει πειθήνια εξαρτήματα
Η δημόσια εκπαίδευση δεν υπάρχει μόνο για να προετοιμάζει τον επόμενο εργαζόμενο μιας επιχείρησης.
Οφείλει να διαμορφώνει ελεύθερες προσωπικότητες, ικανές να κατανοούν την κοινωνία στην οποία ζουν, να αναγνωρίζουν την αδικία και να συμμετέχουν συνειδητά στη δημοκρατική ζωή.
Ένας μαθητής που γνωρίζει μόνο πώς να προσαρμόζεται γίνεται ευκολότερα χρήσιμος.
Ένας μαθητής που γνωρίζει και πώς να αμφισβητεί γίνεται πολίτης.
Γι’ αυτό η υποβάθμιση της Κοινωνιολογίας δεν είναι μια αθώα αλλαγή στο πρόγραμμα των εξετάσεων. Αποτελεί τμήμα μιας βαθύτερης σύγκρουσης για τον χαρακτήρα της Παιδείας.
Θέλουμε σχολεία που θα εκπαιδεύουν ανθρώπους να υπηρετούν σιωπηλά την οικονομική μηχανή;
Ή σχολεία που θα τους δίνουν τα εργαλεία να εξετάζουν ποιος κατασκεύασε αυτή τη μηχανή, ποιος την ελέγχει και προς όφελος ποιου λειτουργεί;
Ίσως, τελικά, η Κοινωνιολογία να μην κρίθηκε ακατάλληλη επειδή απέτυχε ως μάθημα.
Ίσως κρίθηκε ενοχλητική επειδή διδάσκει στους νέους να κοιτάζουν πίσω από τη βιτρίνα.