Το Έπος του ’40, η Ιστορία της Αντίστασης και το Χρέος της Αλήθειας
Η 28η Οκτωβρίου γιορτάζεται κάθε χρόνο με παρελάσεις, επετειακές ομιλίες και αναφορές στο «έπος του ’40» – έναν από τους πιο εμβληματικούς εθνικούς μύθους της σύγχρονης Ελλάδας. Όμως, κάτω από τις σημαίες, τα στεφάνια και τη ρητορική της εθνικής ενότητας, κρύβεται ένα δύσκολο και ενοχλητικό παρελθόν. Ένα παρελθόν διχαστικό, πολιτικό, βίαιο – που δεν συμφέρει να θυμόμαστε ολόκληρο.
Ο Κωστής Παπαϊωάννου, σε πρόσφατο δημόσιο κείμενό του, επιλέγει να τραβήξει το πέπλο αυτής της εθνικής αμνησίας. Με καθαρό πολιτικό λόγο και πλούσια ιστορική τεκμηρίωση, υπενθυμίζει το αυτονόητο: Δεν αντιστάθηκαν όλοι οι Έλληνες στον φασισμό και τον ναζισμό. Και όσοι αντιστάθηκαν, το έκαναν όχι στο όνομα μιας ουδέτερης πατρίδας, αλλά στο όνομα του αντιφασισμού – με όλα τα πολιτικά και ταξικά χαρακτηριστικά που αυτός συνεπάγεται.
Η Ιστορία ως Επιλογή: Τι (Δεν) Θυμόμαστε
Η κυρίαρχη αφήγηση για το ’40 επιλέγει να παρουσιάσει έναν ομοψυχούντα λαό, που ενωμένος αντιστάθηκε στον ξένο εισβολέα. Οι Ιταλοί βαφτίζονται γενικά «εχθροί» ή «μακαρονάδες» – και οι Γερμανοί εμφανίζονται ως απλώς οι «επόμενοι κατακτητές». Όμως, όπως επισημαίνει ο Παπαϊωάννου, ο εχθρός είχε όνομα και ιδεολογία: ήταν ο φασισμός και ο ναζισμός.
Η αποσιώπηση αυτής της αλήθειας δεν είναι αθώα. Είναι μέρος μιας μακρόχρονης προσπάθειας να απονευρωθεί πολιτικά η Αντίσταση και να παρουσιαστεί ως μια γενική, άχρωμη εθνική αντίδραση. Όμως η Ιστορία δεν γράφεται με χρωματιστά μπαλόνια. Ο πόλεμος είχε χρώματα. Και τα πιο έντονα από αυτά ήταν το μαύρο του φασισμού και το κόκκινο του αγώνα για λευτεριά.
Ποιοι Πολέμησαν, Ποιοι Συνεργάστηκαν
Το ερώτημα που διαπερνά το κείμενο είναι απλό και σκληρό:
Ποιοι αντιστάθηκαν και ποιοι συνεργάστηκαν με τον κατακτητή;
Η απάντηση, τεκμηριωμένη με μαρτυρίες, έγγραφα και καταθέσεις από το Στρατοδικείο της Νυρεμβέργης, δεν αφήνει πολλά περιθώρια αμφισβήτησης:
- Ο Άρης Βελουχιώτης και ο ΕΛΑΣ πολέμησαν τον ναζισμό στην πρώτη γραμμή.
- Ο Ναπολέων Ζέρβας και τμήματα του ΕΔΕΣ, με την ανοχή ή τη στήριξη των Βρετανών, ήρθαν σε σιωπηρές ή έμμεσες συμφωνίες με τις γερμανικές δυνάμεις, με στόχο την εξόντωση του ΕΛΑΣ.
Η περίπτωση του Ζέρβα είναι χαρακτηριστική. Τα έγγραφα των γερμανικών στρατιωτικών διοικήσεων (Λαντς, φον Λέντε, Βίντερ) καταγράφουν συνεργασίες σε στρατιωτικό και πληροφοριακό επίπεδο. Επρόκειτο για αντικομμουνιστικό “ρεαλισμό” ή για συνειδητή μειοδοσία; Σε κάθε περίπτωση, δεν μπορεί να εξισωθεί με την Αντίσταση.
Οι Μεταπολεμικές Σκιές
Ακόμα πιο ενοχλητικό είναι το ερώτημα: ποιοι κυβέρνησαν τη χώρα μετά την Κατοχή; Όπως επισημαίνει ο δημοσιογράφος Κώστας Βαξεβάνης (τον οποίο παραθέτει ο Παπαϊωάννου), τα ονόματα των συνεργατών και των δωσιλόγων δεν εξαφανίστηκαν – ανακυκλώθηκαν στην πολιτική ζωή της χώρας για δεκαετίες.
Οι δολοφόνοι του ΕΛΑΣ βρέθηκαν στις κρατικές δομές του μετεμφυλιακού κράτους. Οι βασανιστές της Κατοχής έγιναν αξιωματούχοι της Ασφάλειας. Οι απόγονοι των δοσίλογων μετατράπηκαν σε δημοκρατικούς πολιτικούς ή σε εκφραστές του «αντικομμουνιστικού ρεαλισμού».
Και κάπως έτσι, οι νικητές της Αντίστασης ηττήθηκαν από τους νικητές της Ιστορίας.
Η Σημασία του Αντιφασισμού Σήμερα
Γιατί έχει σημασία σήμερα αυτή η συζήτηση;
Διότι σε μια εποχή που ο νεοφασισμός και η ακροδεξιά βρίσκουν ξανά πολιτική νομιμοποίηση στην Ευρώπη και την Ελλάδα, η μνήμη της Αντίστασης δεν είναι απλώς παρελθόν – είναι προειδοποίηση.
Ο αντιφασιστικός αγώνας δεν ήταν «κομματικός». Ήταν πολιτικός, εθνικός και ηθικός. Ήταν αγώνας για μια πατρίδα χωρίς φασισμό, χωρίς ναζισμό, χωρίς προδοσία. Αν η συλλογική μας μνήμη θολώνει αυτό το γεγονός, τότε είμαστε έτοιμοι να επαναλάβουμε τα ίδια λάθη – ή να δεχτούμε τα ίδια εγκλήματα, αρκεί να βαφτιστούν αλλιώς.
Μνήμη με Όνομα και Επίθετο
Όχι, δεν αντιστάθηκαν όλοι οι Έλληνες.
Υπήρξαν οι Βελουχιώτηδες και οι Ράλληδες.
Οι αντάρτες και οι δοσίλογοι.
Οι ΕΛΑΣίτες και οι Χίτες.
Η Ιστορία το θυμάται. Το θέμα είναι αν θέλουμε να τη θυμόμαστε κι εμείς – όχι σαν γιορτή, αλλά σαν ευθύνη.
Γιατί οι αγωνιστές του ’40 δεν ζητούσαν σημαίες και μεγαλεία. Ζητούσαν άρβυλα, τουφέκια και δικαιοσύνη.