Από τον νόμο 4354/2015 και την απόφαση 1/2023 του Αρείου Πάγου μέχρι τις διαδοχικές φάσεις του «Ηρακλή» – Οι πολιτικές ευθύνες, η στάση της Μαρίας Λεπενιώτη και η παρέμβαση της Μαρίας Καρυστιανού

Η υπόθεση των «κόκκινων» δανείων δεν έπεσε από τον ουρανό. Δεν είναι φυσικό φαινόμενο ούτε έργο κάποιων απρόσωπων «αγορών». Είναι αποτέλεσμα συγκεκριμένων νόμων, κυβερνητικών αποφάσεων, δικαστικών ερμηνειών και ενός μηχανισμού που οργανώθηκε βήμα προς βήμα.

Η κυβέρνηση του Αλέξη Τσίπρα άνοιξε αποφασιστικά την αγορά των μη εξυπηρετούμενων δανείων. Η κυβέρνηση του Κυριάκου Μητσοτάκη δεν ανέτρεψε το σύστημα. Το θωράκισε, το επέκτεινε και το συνέδεσε με κρατικές εγγυήσεις δισεκατομμυρίων.

Κοινός παρονομαστής; Ο δανειολήπτης παρέμεινε θεατής στην πώληση της ίδιας του της οφειλής.

Η «κερκόπορτα» του 2015

Ο νόμος 4354/2015, που ψηφίστηκε επί κυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ–ΑΝΕΛ, διαμόρφωσε το ειδικό πλαίσιο για την πώληση μη εξυπηρετούμενων απαιτήσεων και τη λειτουργία των Εταιρειών Διαχείρισης Απαιτήσεων.

Για να είμαστε απολύτως ακριβείς, οι τιτλοποιήσεις απαιτήσεων δεν γεννήθηκαν το 2015. Υπήρχε ήδη ο νόμος 3156/2003. Ο νόμος Τσίπρα, όμως, δημιούργησε το εξειδικευμένο σύστημα πώλησης και διαχείρισης των «κόκκινων» δανείων, πάνω στο οποίο αναπτύχθηκαν εταιρείες όπως η doValue, η Intrum και η Cepal.

Επομένως, ο Αλέξης Τσίπρας δεν μπορεί σήμερα να εμφανίζεται σαν περαστικός από την κοινωνική απογύμνωση χιλιάδων δανειοληπτών. Δεν δημιούργησε μόνος του ολόκληρο το οικοδόμημα, αλλά έβαλε έναν από τους βασικότερους ορόφους του.

Ο δανειολήπτης δεν απέκτησε το ίδιο δικαίωμα

Τα δάνεια μεταβιβάστηκαν σε χαρτοφυλάκια με μεγάλες εκπτώσεις σε σχέση με την ονομαστική τους αξία. Ωστόσο, δεν θεσπίστηκε ένα γενικό δικαίωμα του δανειολήπτη να αγοράσει πρώτος την απαίτηση στην τιμή που προσφέρει το fund.

Το fund μπορεί να αποκτήσει την απαίτηση σε ένα κλάσμα της αξίας της. Ο πολίτης, όμως, καλείται να διαπραγματευθεί με αφετηρία ένα πολύ μεγαλύτερο ποσό, χωρίς να γνωρίζει πάντοτε ποιος είναι ο πραγματικός ιδιοκτήτης του δανείου, πόσο το αγόρασε και ποια ακριβώς απόδοση επιδιώκει.

Αυτό δεν είναι ισότιμη διαπραγμάτευση. Είναι θεσμοθετημένη ανισορροπία ισχύος.

Η Μαρία Λεπενιώτη και η απόφαση 1/2023

Η πλήρης Ολομέλεια του Αρείου Πάγου, με την απόφαση 1/2023 και πλειοψηφία 56 έναντι 9, έκρινε ότι οι servicers μπορούν να ενεργούν δικαστικά στο όνομά τους και για απαιτήσεις που έχουν τιτλοποιηθεί με τον νόμο 3156/2003.

Η Μαρία Λεπενιώτη συμμετείχε στη σύνθεση του δικαστηρίου. Στην απόφαση κατονομάζονται οι εννέα δικαστές που μειοψήφησαν και η ίδια δεν περιλαμβάνεται μεταξύ τους. Συνεπώς, προκύπτει ότι συντάχθηκε με την πλειοψηφία.

Χρειάζεται, όμως, μία κρίσιμη διευκρίνιση: η απόφαση δεν νομιμοποίησε συλλήβδην κάθε χρέωση, πίεση ή καταχρηστική ενέργεια των servicers. Έλυσε το ζήτημα της δικονομικής τους νομιμοποίησης.

Στην πράξη, ωστόσο, αφαίρεσε ένα σοβαρό νομικό εμπόδιο από τον δρόμο των δικαστικών ενεργειών και των πλειστηριασμών.

Σήμερα η συνταξιούχος πρώην αντιπρόεδρος του Αρείου Πάγου έχει συνυπογράψει την ιδρυτική διακήρυξη της ΕΛΑΣ και συμπορεύεται πολιτικά με τον Αλέξη Τσίπρα.

Είναι δικαίωμά της. Είναι, όμως, και δικαίωμα των πολιτών να θυμούνται ολόκληρη τη δημόσια και θεσμική διαδρομή κάθε προσώπου που επιστρέφει με πολιτικό ρόλο.

Ο Μητσοτάκης δεν έκλεισε την πόρτα – Έστησε τον «Ηρακλή»

Η κυβέρνηση της Νέας Δημοκρατίας παρέλαβε το σύστημα και το ενίσχυσε με τις διαδοχικές εκδοχές του προγράμματος «Ηρακλής».

Οι κρατικές εγγυήσεις δεν καλύπτουν το σύνολο της ονομαστικής αξίας των δανείων. Αφορούν τα υψηλής εξοφλητικής προτεραιότητας ομόλογα των τιτλοποιήσεων, τα λεγόμενα senior tranches.

Άρα, ο ισχυρισμός ότι περισσότερα από 90 δισ. ευρώ δανείων αγοράστηκαν όλα «με εγγύηση του Δημοσίου» δεν είναι ακριβής.

Αυτό δεν σημαίνει ότι ο κίνδυνος είναι ανύπαρκτος. Το ανεξόφλητο εγγυημένο υπόλοιπο του «Ηρακλή» ανερχόταν στις 31 Μαρτίου 2026 σε περίπου 16,71 δισ. ευρώ.

Η εγγύηση αποτελεί ενδεχόμενη και όχι αυτόματη κρατική ζημία. Εάν, όμως, οι εισπράξεις των τιτλοποιήσεων δεν επαρκέσουν για την εξυπηρέτηση των εγγυημένων ομολόγων, το Δημόσιο μπορεί να κληθεί να πληρώσει.

Με απλά λόγια: τα κέρδη παραμένουν ιδιωτικά, αλλά ένα σημαντικό μέρος του κινδύνου έχει τοποθετηθεί στην πλάτη του φορολογουμένου.

Η παρέμβαση Καρυστιανού και η επόμενη δοκιμασία

Στις 26 Ιουλίου, η «Ελπίδα για τη Δημοκρατία» διοργάνωσε στην ΕΣΗΕΑ ειδική εκδήλωση για τις συναλλαγές μεταξύ τραπεζών, funds και servicers, τις συνέπειες στους δανειολήπτες και τις προτεινόμενες νομικές και θεσμικές λύσεις.

Η Μαρία Καρυστιανού έθεσε ως προτεραιότητες τη διαφάνεια, την προστασία των δανειοληπτών, την αποκάλυψη παράνομων πρακτικών και την απόδοση ευθυνών.

Η παρέμβαση είναι σημαντική. Τώρα, όμως, πρέπει να μετατραπεί σε συγκεκριμένες νομοθετικές δεσμεύσεις: αποκάλυψη του πραγματικού ιδιοκτήτη κάθε απαίτησης, γνωστοποίηση του τιμήματος μεταβίβασης, δικαίωμα πρώτης πρότασης στον δανειολήπτη, πραγματικός έλεγχος των servicers και ουσιαστική προστασία της κατοικίας.

Διότι η κοινωνία δεν χρειάζεται ακόμη μία υπόσχεση. Χρειάζεται να σπάσει ένας μηχανισμός που στήθηκε από διαδοχικές κυβερνήσεις και συνέχισε να λειτουργεί ανεξάρτητα από το ποιος καθόταν στο Μέγαρο Μαξίμου.

Ο Τσίπρας δεν μπορεί να διαγράψει τον νόμο 4354/2015. Ο Μητσοτάκης δεν μπορεί να κρυφτεί πίσω από τον «Ηρακλή». Και κανένας νέος πολιτικός φορέας δεν δικαιούται λευκή επιταγή.

Οι δανειολήπτες έχουν ήδη πληρώσει αρκετά. Τώρα περιμένουν πράξεις.