Η παρουσίαση του νέου πολιτικού φορέα στη Θεσσαλονίκη δεν ήταν απλώς μια κομματική ιδρυτική εκδήλωση. Ήταν η δημόσια μετατροπή ενός αιτήματος δικαιοσύνης σε πολιτική διεκδίκηση, με τα Τέμπη ως ηθικό και συμβολικό σημείο εκκίνησης.
Η Μαρία Καρυστιανού ανακοίνωσε από τη Θεσσαλονίκη το νέο πολιτικό εγχείρημα «Ελπίδα για τη Δημοκρατία – Ανεξάρτητο Κίνημα Πολιτών», επιχειρώντας να δώσει πολιτική μορφή σε μια κοινωνική οργή που γεννήθηκε μέσα από την τραγωδία των Τεμπών και μεγάλωσε μέσα από την αίσθηση συγκάλυψης, ατιμωρησίας και θεσμικής κόπωσης. Η φράση της ότι «στα Τέμπη συγκρούστηκε η αλήθεια με ένα ολόκληρο σύστημα» δεν ήταν απλώς συναισθηματική κορύφωση. Ήταν το ιδρυτικό αφήγημα ενός φορέα που θέλει να εμφανιστεί ως απάντηση στην κρίση εμπιστοσύνης προς το πολιτικό σύστημα.
Από το πένθος στην πολιτική πράξη
Η πολιτική παρουσία της Μαρίας Καρυστιανού δεν ξεκινά από την κλασική αφετηρία ενός κομματικού μηχανισμού. Δεν εμφανίζεται ως προϊόν εσωκομματικής διαδρομής, κυβερνητικής εμπειρίας ή ιδεολογικής σχολής. Ξεκινά από το τραύμα.
Αυτό είναι και το κρίσιμο στοιχείο.
Στην ελληνική πολιτική ιστορία, οι μεγάλες κοινωνικές τομές συχνά γεννήθηκαν από συλλογικά τραύματα: εθνικές ήττες, οικονομικές κρίσεις, θεσμικά σκάνδαλα, κοινωνικές εκρήξεις. Τα Τέμπη, για ένα μεγάλο μέρος της κοινωνίας, δεν καταγράφηκαν απλώς ως δυστύχημα. Καταγράφηκαν ως σύμβολο αποτυχίας του κράτους να προστατεύσει την ανθρώπινη ζωή.
Η Καρυστιανού πατά ακριβώς πάνω σε αυτό το ρήγμα: στο αίσθημα ότι η χώρα δεν υποφέρει μόνο από λάθη, αλλά από ένα σύστημα που συχνά δεν λογοδοτεί.
Το νέο κόμμα ως αντισυστημική αλλά όχι αντιθεσμική πρόταση
Η ιδρυτική διακήρυξη, όπως παρουσιάστηκε, κινείται σε μια ενδιαφέρουσα πολιτική ισορροπία. Από τη μία πλευρά, καταγγέλλει το υπάρχον σύστημα: ατιμωρησία, αναξιοκρατία, διαφθορά, προνόμια, πολίτες δύο ταχυτήτων. Από την άλλη, δεν εμφανίζεται ως άρνηση των θεσμών, αλλά ως διεκδίκηση επαναθεμελίωσής τους.
Αυτό έχει σημασία.
Η ρητορική περί κράτους δικαίου, ισονομίας, κατάργησης προνομίων, ελέγχου των δημοσίων συμβάσεων, διαφάνειας στις τράπεζες, ελέγχου ευρωπαϊκών κονδυλίων και μηδενικής ανοχής στη διαφθορά δείχνει ότι το εγχείρημα επιχειρεί να καλύψει ένα πολιτικό κενό: το κενό ανάμεσα στην κοινωνική αγανάκτηση και στη θεσμική λύση.
Δεν λέει απλώς «να φύγουν οι άλλοι». Λέει ότι πρέπει να αλλάξει ο τρόπος λειτουργίας του κράτους. Εκεί θα κριθεί και η σοβαρότητά του.
Γιατί άλλο πράγμα είναι να εκφράζεις το ηθικό αίτημα της κοινωνίας και άλλο να το μετατρέπεις σε κυβερνητικό πρόγραμμα, με προτεραιότητες, κόστος, θεσμική τεχνική και εφαρμόσιμες πολιτικές.
Τα Τέμπη ως ιδρυτικός μύθος και πολιτικό κατηγορητήριο
Κάθε πολιτικός φορέας χρειάζεται έναν ιδρυτικό πυρήνα. Για την «Ελπίδα για τη Δημοκρατία», αυτός ο πυρήνας είναι τα Τέμπη.
Όχι μόνο ως τραγωδία. Αλλά ως πολιτικό κατηγορητήριο.
Η αναφορά ότι «δεν είναι κανονικότητα μια μάνα να φοβάται όταν το παιδί της μπαίνει σε ένα τρένο» συμπυκνώνει κάτι βαθύτερο: την κατάρρευση της βασικής σχέσης εμπιστοσύνης ανάμεσα στον πολίτη και στο κράτος. Ο πολίτης πληρώνει φόρους, τηρεί κανόνες, υπακούει στους νόμους, αλλά ζητά το αυτονόητο: να μη σκοτώνεται από την ανικανότητα, την αδιαφορία ή τη διαχρονική εγκατάλειψη των δημόσιων υποδομών.
Η πολιτική δύναμη της Καρυστιανού βρίσκεται ακριβώς εδώ: δεν μιλά ως επαγγελματίας πολιτικός που υπόσχεται μεταρρύθμιση. Μιλά ως πολίτης που βίωσε την πιο σκληρή συνέπεια της κρατικής αποτυχίας.
Αυτό δημιουργεί ηθικό βάρος. Αλλά δημιουργεί και τεράστια πολιτική ευθύνη.
Ένα πρόγραμμα ευρύ, πατριωτικό, κοινωνικό και θεσμικό
Οι θέσεις που παρουσιάστηκαν επιχειρούν να αγγίξουν σχεδόν όλο το φάσμα της δημόσιας ζωής: οικογένεια, νέοι, παιδεία, υγεία, τρίτη ηλικία, ευάλωτες ομάδες, δημόσιες συμβάσεις, ευρωπαϊκά κονδύλια, μικρομεσαίες επιχειρήσεις, καρτέλ, ακρίβεια, πρωτογενής και δευτερογενής τομέας, περιβάλλον, φιλοζωία, μεταφορές, ενημέρωση, πολιτισμός, αθλητισμός, αποκέντρωση, εθνική κυριαρχία.
Η πολιτική γραμμή που διαμορφώνεται είναι ένα μείγμα κοινωνικού κράτους, θεσμικής κάθαρσης, παραγωγικού πατριωτισμού και δημοκρατικής συμμετοχής.
Δεν πρόκειται για στενά δεξιό ή αριστερό αφήγημα. Αντιθέτως, επιχειρεί να κινηθεί πάνω από τις παραδοσιακές κομματικές ταμπέλες, με κεντρική λέξη τη δημοκρατία και κεντρικό συναίσθημα την αδικία.
Αυτό μπορεί να είναι πλεονέκτημα στην αρχή. Μπορεί όμως να γίνει και πρόβλημα στη συνέχεια.
Διότι όσο ευρύ είναι ένα ιδρυτικό αφήγημα, τόσο πιο γρήγορα χρειάζεται πολιτική αποσαφήνιση. Τι σημαίνει παραγωγική ανασυγκρότηση; Με ποιους πόρους; Τι σημαίνει στήριξη ΜΜΕ; Με ποια κριτήρια; Τι σημαίνει έλεγχος μνημονιακών συμβάσεων; Με ποια νομική διαδικασία; Τι σημαίνει εθνική στρατηγική χωρίς να λειτουργεί η χώρα ως «ακολούθημα» κανενός ξένου εταίρου; Ποια είναι η ευρωπαϊκή, γεωπολιτική και αμυντική θέση του φορέα;
Εκεί θα περάσει από το στάδιο του συμβόλου στο στάδιο της πολιτικής δοκιμασίας.
Η κοινωνική βάση: πολίτες που δεν αισθάνονται ότι εκπροσωπούνται
Η εκδήλωση δεν περιορίστηκε σε μια αρχηγική εμφάνιση. Περιλάμβανε μηνύματα από νέους, αγρότες, ομογενείς, επαγγελματίες, πρόσωπα με συμβολικό φορτίο και ανθρώπους που συνδέονται με κοινωνικά αιτήματα.
Αυτό δείχνει την προσπάθεια να συγκροτηθεί ένα αφήγημα πλατιάς λαϊκής εκπροσώπησης. Να παρουσιαστεί δηλαδή το νέο κίνημα όχι ως προσωπικό κόμμα, αλλά ως πλατφόρμα πολιτών.
Η λέξη «πολίτες» είναι εδώ κρίσιμη. Δεν επιλέγεται τυχαία. Σηματοδοτεί απόσταση από το κομματικό προσωπικό, από τους μηχανισμούς, από τη φθαρμένη εικόνα της επαγγελματικής πολιτικής.
Όμως και εδώ υπάρχει ένα μεγάλο στοίχημα: ένα κίνημα πολιτών, αν θέλει να γίνει πολιτικός φορέας με διάρκεια, χρειάζεται οργάνωση, στελέχη, εσωτερική δημοκρατία, διαδικασίες, λογοδοσία και καθαρούς κανόνες. Διαφορετικά, κινδυνεύει είτε να προσωποποιηθεί υπερβολικά είτε να απορροφηθεί από αντιφατικές δυνάμεις που απλώς αναζητούν πολιτική στέγη.
Η πρόκληση της αξιοπιστίας
Η Καρυστιανού μπαίνει στην πολιτική με ένα ισχυρό ηθικό κεφάλαιο. Αυτό όμως δεν αρκεί από μόνο του.
Η αξιοπιστία ενός νέου πολιτικού φορέα θα κριθεί σε τέσσερα επίπεδα:
Πρώτον, αν μπορεί να μετατρέψει την οργή σε συγκεκριμένη πολιτική πρόταση.
Δεύτερον, αν μπορεί να διαχωρίσει το δίκαιο αίτημα για κάθαρση από τη γενικευμένη καταγγελία χωρίς θεσμική στόχευση.
Τρίτον, αν μπορεί να αποφύγει την παγίδα του εύκολου αντισυστημισμού, που πολλές φορές καταλήγει σε θόρυβο χωρίς λύση.
Τέταρτον, αν μπορεί να πείσει ότι δεν είναι μόνο η φωνή μιας πληγωμένης κοινωνίας, αλλά και η δύναμη που μπορεί να οργανώσει μια διαφορετική πολιτική κανονικότητα.
Γιατί η ελληνική κοινωνία έχει δει πολλά κινήματα να ξεκινούν από θυμό και να τελειώνουν σε απογοήτευση. Έχει δει πολλά κόμματα να υπόσχονται κάθαρση και να εγκλωβίζονται στη λογική που κατήγγειλαν. Έχει δει την ελπίδα να γίνεται σύνθημα και μετά να φθείρεται στην πράξη.
Αυτό είναι το μεγάλο βάρος της νέας προσπάθειας.
Το πολιτικό μήνυμα προς το υπάρχον σύστημα
Ανεξάρτητα από το πώς θα εξελιχθεί το νέο εγχείρημα, η εμφάνισή του στέλνει ήδη ένα μήνυμα στο πολιτικό σύστημα: η υπόθεση των Τεμπών δεν έκλεισε στην κοινωνική συνείδηση.
Δεν έκλεισε με επικοινωνιακή διαχείριση.
Δεν έκλεισε με κοινοβουλευτικές διαδικασίες που πολλοί πολίτες θεώρησαν ανεπαρκείς.
Δεν έκλεισε με την κόπωση της ειδησεογραφίας.
Δεν έκλεισε επειδή άλλαξε η ατζέντα.
Αντιθέτως, μετατρέπεται σε πολιτική μνήμη. Και η πολιτική μνήμη, όταν συναντά αίσθημα αδικίας, μπορεί να παράγει απρόβλεπτες εξελίξεις.
Η Καρυστιανού επιχειρεί να γίνει ο φορέας αυτής της μνήμης. Όχι μόνο για τα Τέμπη, αλλά για κάθε πολίτη που αισθάνεται ότι απέναντί του δεν έχει ένα κράτος δικαίου, αλλά έναν μηχανισμό ισχύος.
Η «Ελπίδα για τη Δημοκρατία» γεννήθηκε μέσα από μια φράση που δεν είναι απλώς πολιτικό σύνθημα: «Στα Τέμπη συγκρούστηκε η αλήθεια με ένα ολόκληρο σύστημα».
Από εδώ και πέρα, το ερώτημα είναι σκληρό και αμείλικτο: μπορεί αυτή η αλήθεια να γίνει πολιτικό σχέδιο ή θα μείνει μια κραυγή μέσα σε μια χώρα που έχει μάθει να συγκινείται, να οργίζεται και μετά να επιστρέφει στην ίδια κανονικότητα;
Γιατί αν τα Τέμπη έγιναν το σημείο όπου η κοινωνία είδε γυμνό το πρόσωπο του συστήματος, τότε το νέο κόμμα της Μαρίας Καρυστιανού θα κριθεί από ένα πράγμα: αν θα καταφέρει να μετατρέψει το πένθος σε δικαιοσύνη, την οργή σε θεσμική αλλαγή και την ελπίδα σε πραγματική δημοκρατική δύναμη.