Το να ξεχνάμε ένα όνομα ή τον λόγο που μπήκαμε σε ένα δωμάτιο δεν σημαίνει απαραίτητα άνοια – Η συχνότητα, η επιμονή και οι επιπτώσεις στην καθημερινότητα κάνουν τη διαφορά
Τα κλειδιά που «εξαφανίστηκαν», το όνομα που βρίσκεται στην άκρη της γλώσσας, ο ειρμός μιας συζήτησης που χάθηκε ξαφνικά ή η αμηχανία μπροστά σε ένα ανοιχτό ντουλάπι: «Τι ήθελα να πάρω;».
Τέτοιες στιγμές γίνονται συχνότερες μετά τη μέση ηλικία και, αναπόφευκτα, προκαλούν ανησυχία. Η αυξημένη ενημέρωση γύρω από τη νόσο Αλτσχάιμερ και τις άλλες μορφές άνοιας κάνει πολλούς ανθρώπους να αντιμετωπίζουν κάθε κενό μνήμης σαν πιθανό προειδοποιητικό σημάδι.
Ωστόσο, η περιστασιακή λησμονιά δεν σημαίνει αυτομάτως ότι υπάρχει κάποια σοβαρή νευρολογική διαταραχή. Σε πολλές περιπτώσεις, πίσω από τα καθημερινά κενά βρίσκονται η φυσιολογική γήρανση, η διάσπαση της προσοχής, το άγχος και ο ανεπαρκής ύπνος.
Η φυσιολογική επιβράδυνση της ηλικίας
Με την πάροδο των χρόνων, ο εγκέφαλος δεν επεξεργάζεται και δεν ανακαλεί τις πληροφορίες με την ίδια ταχύτητα. Ένα όνομα μπορεί να χρειάζεται περισσότερο χρόνο για να έρθει στο μυαλό, ενώ η συγκέντρωση γίνεται δυσκολότερη όταν υπάρχουν ταυτόχρονα πολλά ερεθίσματα.
Όταν τα περιστατικά είναι ήπια, εμφανίζονται αραιά και δεν εμποδίζουν το άτομο να εργάζεται, να οργανώνει τις υποχρεώσεις του, να διαχειρίζεται τα οικονομικά του και να κινείται αυτόνομα, είναι πιθανό να αποτελούν φυσιολογικό κομμάτι της γήρανσης.
Το κρίσιμο στοιχείο δεν είναι μόνο ότι κάποιος ξέχασε κάτι, αλλά εάν καταφέρνει τελικά να το θυμηθεί και εάν συνεχίζει να λειτουργεί χωρίς σοβαρές δυσκολίες.
Μήπως δεν φταίει η μνήμη αλλά η προσοχή;
Πολλά από αυτά που αποκαλούμε «προβλήματα μνήμης» ξεκινούν, στην πραγματικότητα, από τη διάσπαση της προσοχής.
Για να ανακληθεί αργότερα μια πληροφορία, πρέπει πρώτα να έχει καταγραφεί σωστά από τον εγκέφαλο. Εάν κάποιος διαβάζει ένα μήνυμα ενώ σκέφτεται τη δουλειά, ακούει μια συνομιλία ενώ κοιτάζει ειδοποιήσεις στο κινητό ή αφήνει τα κλειδιά του μηχανικά ενώ βιάζεται, η πληροφορία μπορεί να μην αποθηκευτεί ποτέ με καθαρό τρόπο.
Αργότερα, όταν προσπαθεί να θυμηθεί, αναζητά ουσιαστικά κάτι που δεν είχε καταγραφεί σωστά εξαρχής.
Η καθημερινότητα, με τις συνεχείς ειδοποιήσεις, τις επαγγελματικές υποχρεώσεις και την παράλληλη ενασχόληση με πολλά πράγματα, επιβαρύνει σημαντικά αυτή τη διαδικασία.
Ο ύπνος επηρεάζει άμεσα τη μνήμη
Ο καλός ύπνος δεν ξεκουράζει απλώς το σώμα. Κατά τη διάρκειά του, ο εγκέφαλος οργανώνει και σταθεροποιεί τις νέες πληροφορίες, μεταφέροντας μέρος τους από τη βραχυπρόθεσμη στη μακροπρόθεσμη μνήμη.
Η έλλειψη ύπνου, οι συχνές αφυπνίσεις, η αϋπνία και η υπνική άπνοια μπορούν να επηρεάσουν τη συγκέντρωση, τη μάθηση και την ανάκληση πληροφοριών. Το πρόβλημα γίνεται εντονότερο στις μεγαλύτερες ηλικίες, όταν ο ύπνος είναι συχνά πιο διαταραγμένος.
Επομένως, πριν κάποιος αποδώσει κάθε κενό μνήμης στη γήρανση ή σε μια νευρολογική πάθηση, αξίζει να εξετάσει εάν κοιμάται αρκετά και ποιοτικά.
Τα τρία σημάδια που δεν πρέπει να αγνοούνται
Η ιατρική αξιολόγηση είναι ιδιαίτερα σημαντική όταν το πρόβλημα:
- Επαναλαμβάνεται πολλές φορές μέσα στην ημέρα και δεν αποτελεί μεμονωμένο περιστατικό.
- Επιμένει, παρότι έχουν εφαρμοστεί πρακτικές λύσεις και υπενθυμίσεις.
- Προκαλεί έντονη ανησυχία ή επηρεάζει την εργασία, τις σχέσεις, την ασφάλεια και την καθημερινή αυτονομία.
Σημασία έχει επίσης το είδος της πληροφορίας που χάνεται. Άλλο είναι να ξεχάσει κάποιος στιγμιαία μια λέξη και να τη θυμηθεί αργότερα και άλλο να μην θυμάται ότι πραγματοποίησε μια ολόκληρη συζήτηση ή ότι συνέβη ένα πρόσφατο γεγονός.
Ανησυχητική θεωρείται και η επαναλαμβανόμενη αδυναμία εκτέλεσης συνηθισμένων ενεργειών που παλαιότερα γίνονταν χωρίς δυσκολία.
Ανάμεσα στη γήρανση και την άνοια
Ο γιατρός μπορεί να αξιολογήσει εάν πρόκειται για φυσιολογικές αλλαγές της ηλικίας, για κάποια αναστρέψιμη αιτία ή για ήπια γνωστική διαταραχή.
Η τελευταία αποτελεί μια ενδιάμεση κατάσταση: το άτομο παρουσιάζει μεγαλύτερες γνωστικές δυσκολίες από όσες αναμένονται για την ηλικία του, αλλά εξακολουθεί να διατηρεί σε σημαντικό βαθμό την καθημερινή του λειτουργικότητα. Δεν ταυτίζεται με την άνοια, απαιτεί όμως παρακολούθηση.
Η πρόληψη περνά από την καθημερινότητα
Η σωματική άσκηση, η κοινωνική επαφή, η φροντίδα της συνολικής υγείας, ο επαρκής ύπνος και η μείωση του στρες μπορούν να συμβάλουν στην καλύτερη λειτουργία του εγκεφάλου.
Δεν χρειάζονται απαραίτητα περίπλοκες δραστηριότητες. Παζλ, παιχνίδια λέξεων, διάβασμα, χαρτιά με φίλους και οτιδήποτε απαιτεί συγκέντρωση και κοινωνική συμμετοχή μπορούν να κρατούν τον νου ενεργό.
Η περιστασιακή αφηρημάδα είναι συχνή και συνήθως δεν αποτελεί λόγο πανικού. Όταν όμως η λησμονιά γίνεται επίμονη, επαναλαμβανόμενη και αρχίζει να αλλάζει την καθημερινότητα, δεν πρέπει να καλύπτεται πίσω από τη φράση «είναι απλώς η ηλικία». Τότε, η έγκαιρη συζήτηση με γιατρό είναι η πιο ψύχραιμη και υπεύθυνη κίνηση.