Δεν είναι μάθημα κυνισμού η «Ιστορία του Πελοποννησιακού Πολέμου» – Είναι προειδοποίηση για το πού οδηγεί η ισχύς όταν χάνει τα όριά της, τη νομιμοποίησή της και τους συμμάχους της
Υπάρχει μια επικίνδυνη παρεξήγηση που κυκλοφορεί εδώ και χρόνια στα κέντρα ισχύος της Ουάσινγκτον: ότι ο Θουκυδίδης είναι ο ιστορικός που δικαιώνει τον ωμό κυνισμό. Ότι δήθεν η μεγάλη του διδασκαλία είναι πως οι ισχυροί επιβάλλονται, οι αδύναμοι υποτάσσονται και όποιος μιλά για δίκαιο, θεσμούς και κανόνες είναι απλώς αφελής.
Μόνο που αυτή είναι η μισή ανάγνωση. Και, όπως συμβαίνει συχνά στην πολιτική, η μισή ανάγνωση είναι πολλές φορές πιο επικίνδυνη από την πλήρη άγνοια.
Ο Θουκυδίδης δεν έγραψε ένα εγχειρίδιο για να δικαιολογεί κάθε αυτοκρατορική αυθαιρεσία. Έγραψε την ανατομία μιας καταστροφής. Κατέγραψε πώς μια δύναμη που ξεκίνησε ως ηγέτιδα, με κύρος, συμμαχίες και νομιμοποίηση, κατέληξε να μετατραπεί σε αυτοκρατορία φόβου – και τελικά να οδηγηθεί στην ήττα.
Το λάθος μάθημα από τον Διάλογο των Μηλίων
Ο περίφημος Διάλογος των Μηλίων είναι ίσως το πιο συχνά κακοποιημένο απόσπασμα του Θουκυδίδη. Οι Αθηναίοι λένε στους Μηλίους πως «οι ισχυροί κάνουν ό,τι μπορούν και οι αδύναμοι υποφέρουν ό,τι πρέπει». Για τους σημερινούς κυνικούς της ισχύος, αυτή η φράση μοιάζει με πολιτικό άλλοθι.
Όμως ο Θουκυδίδης δεν την παραθέτει για να θαυμάσουμε την Αθήνα. Την παραθέτει για να καταλάβουμε την πτώση της.
Η Μήλος δεν είναι απλώς ένα επεισόδιο ωμής επιβολής. Είναι σύμπτωμα ηθικής και στρατηγικής παρακμής. Είναι η στιγμή που η Αθήνα παύει να είναι η δύναμη που εμπνέει και γίνεται η δύναμη που τρομοκρατεί. Παύει να πείθει και αρχίζει μόνο να επιβάλλεται.
Και εκεί αρχίζει η αντίστροφη μέτρηση.
Η ισχύς χωρίς νομιμοποίηση γίνεται μπούμερανγκ
Αυτό είναι το κεντρικό μάθημα που φαίνεται να αγνοούν όσοι, στην Ουάσινγκτον ή αλλού, επικαλούνται τον Θουκυδίδη για να ντύσουν με αρχαιοελληνικό κύρος τον σύγχρονο πολεμοχαρή κυνισμό τους.
Η ισχύς δεν αρκεί από μόνη της. Μπορεί να κερδίσει μάχες. Μπορεί να επιβάλει τετελεσμένα. Μπορεί να ταπεινώσει μικρότερους αντιπάλους. Αλλά όταν αποσυνδέεται από κανόνες, θεσμούς, συμμαχίες και ένα ελάχιστο αίσθημα δικαίου, αρχίζει να παράγει φόβο. Και ο φόβος παράγει αντισυσπειρώσεις.
Η Αθήνα δεν έχασε επειδή ήταν ισχυρή. Έχασε επειδή έκανε την ισχύ της απειλή για όλους. Αυτό δεν είναι λεπτομέρεια. Είναι η ουσία της θουκυδίδειας προειδοποίησης.
Από την ηγεσία στην αυτοκρατορική αλαζονεία
Η αμερικανική ισχύς μετά το 1945 δεν στηρίχθηκε μόνο στα αεροπλανοφόρα, στο δολάριο και στη στρατιωτική υπεροχή. Στηρίχθηκε και σε κάτι πιο σύνθετο: σε ένα πλέγμα διεθνών θεσμών, συμμαχιών και κανόνων που έδινε στην αμερικανική υπεροχή μορφή ηγεσίας.
Αυτό το σύστημα είχε αντιφάσεις. Είχε παρεμβάσεις, υποκρισίες, σκοτεινές σελίδες. Δεν ήταν ποτέ αγγελικό. Όμως επέτρεπε στις ΗΠΑ να εμφανίζονται όχι μόνο ως δύναμη επιβολής, αλλά και ως δύναμη τάξης.
Όταν όμως η υπερδύναμη αρχίζει να συμπεριφέρεται στους συμμάχους της σαν σε υποτελείς, στους μικρότερους σαν σε αναλώσιμους και στους κανόνες σαν σε εμπόδιο, τότε δεν ηγείται. Κυριαρχεί. Και η κυριαρχία χωρίς συναίνεση είναι ασταθής.
Ο Θουκυδίδης δεν δικαιώνει τους αλαζόνες
Το μεγάλο σφάλμα των σύγχρονων «θουκυδιδιστών» είναι ότι διαβάζουν την Αθήνα των Μηλίων σαν πρότυπο και όχι σαν προειδοποίηση.
Βλέπουν την ωμή φράση των Αθηναίων και δεν βλέπουν το τέλος της Αθήνας. Βλέπουν την υπεροχή της στιγμής και όχι την κατάρρευση που έρχεται όταν μια δύναμη χάνει την πολιτική της νομιμοποίηση. Βλέπουν την επιβολή και όχι το κόστος της.
Ο Θουκυδίδης δεν ήταν ρομαντικός. Δεν πίστευε ότι ο κόσμος κυβερνάται μόνο από ηθικές αρχές. Αλλά δεν ήταν ούτε απολογητής της ανεξέλεγκτης ισχύος. Ήξερε ότι η ύβρις γεννά αντίδραση. Ότι η αλαζονεία τυφλώνει. Ότι η βία, όταν γίνεται μόνιμη μέθοδος πολιτικής, διαβρώνει πρώτα εκείνον που την ασκεί.
Το τέλος της μοναχικής υπερδύναμης
Ακόμη και οι ισχυροί χρειάζονται συμμάχους. Ακόμη και οι ηγεμόνες χρειάζονται νομιμοποίηση. Ακόμη και οι αυτοκρατορίες χρειάζονται ένα αφήγημα που να πείθει ότι η ισχύς τους δεν είναι απλώς αυθαιρεσία.
Αν οι ΗΠΑ εγκαταλείψουν πλήρως αυτό το πλεονέκτημα, τότε θα έχουν διαπράξει ένα στρατηγικό έγκλημα εις βάρος του ίδιου τους του ρόλου. Θα έχουν ανταλλάξει τη μακροπρόθεσμη ηγεμονία με τη βραχυπρόθεσμη επίδειξη δύναμης. Θα έχουν μετατρέψει τους συμμάχους σε δύσπιστους παρατηρητές και τους αντιπάλους σε πιο αποφασισμένους ανταγωνιστές.
Και τότε ο κόσμος δεν θα γίνει πιο ασφαλής. Θα γίνει πιο άναρχος, πιο βίαιος και πιο απρόβλεπτος.
Το πρόβλημα με τους πολεμοκάπηλους της Ουάσινγκτον δεν είναι ότι διαβάζουν Θουκυδίδη. Είναι ότι τον διαβάζουν όπως τους βολεύει.
Κρατούν τη φράση των Αθηναίων προς τους Μηλίους, αλλά ξεχνούν την ήττα της Αθήνας. Κρατούν την ισχύ, αλλά πετούν τη σοφία. Κρατούν τον κυνισμό, αλλά αγνοούν την τραγωδία.
Και αν υπάρχει ένα πραγματικό μάθημα από τον Θουκυδίδη, είναι ακριβώς αυτό: η δύναμη που πιστεύει ότι δεν χρειάζεται όρια, στο τέλος ανακαλύπτει πως έχει ήδη αρχίσει να χάνει τον κόσμο που νόμιζε ότι ελέγχει.