Με την υπόθεση Selami κατά Ελλάδας, το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου έστειλε καθαρό μήνυμα προς την ελληνική Δικαιοσύνη: η υπεράσπιση δεν είναι διακοσμητικό στοιχείο της διαδικασίας, ούτε καλύπτεται με έναν τυπικό διορισμό δικηγόρου την τελευταία στιγμή.
Όταν ένας άνθρωπος δικάζεται για υπόθεση που οδηγεί σε ισόβια κάθειρξη, η δίκαιη δίκη απαιτεί ουσία, χρόνο και πραγματική δυνατότητα προετοιμασίας. Όχι μία ώρα, όχι διαδικαστικό ξεπέταγμα, όχι “να τελειώνουμε”.
Τι είπε το Στρασβούργο
Η απόφαση είναι ηχηρή και απολύτως καθαρή. Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο έκρινε ότι παραβιάστηκε το δικαίωμα του κατηγορουμένου σε δίκαιη δίκη, επειδή ο αυτεπάγγελτος διορισμός συνηγόρου δεν συνοδεύτηκε από τον αναγκαίο χρόνο προετοιμασίας.
Με απλά λόγια, το Στρασβούργο είπε το αυτονόητο που συχνά στην πράξη ξεχνιέται:
δεν αρκεί να υπάρχει δικηγόρος στην αίθουσα· πρέπει να μπορεί και να υπερασπιστεί πραγματικά τον εντολέα του.
Όταν η υπεράσπιση περιορίζεται σε τυπική παρουσία χωρίς ουσιαστική προετοιμασία, τότε η διαδικασία χάνει τον πυρήνα της και η δίκη παύει να είναι πραγματικά δίκαιη.
Η μία ώρα που εξέθεσε το σύστημα
Η ουσία της υπόθεσης είναι σοκαριστική ακριβώς επειδή δείχνει πόσο εύκολα μπορεί να αδειάσει από περιεχόμενο μια κορυφαία δικονομική εγγύηση. Ο κατηγορούμενος εμφανίστηκε χωρίς συνήγορο στην εκδίκαση της έφεσής του, ζήτησε αναβολή, αλλά το αίτημα απορρίφθηκε. Το δικαστήριο διόρισε αυτεπαγγέλτως δικηγόρο και έδωσε μόλις μία ώρα για προετοιμασία.
Μία ώρα.
Για υπόθεση ανθρωποκτονίας.
Για έφεση που μπορούσε να κρίνει ισόβια.
Για δικογραφία σοβαρή και σύνθετη.
Για επικοινωνία που γινόταν μέσω διερμηνέα.
Αυτό δεν είναι απλώς ανεπαρκές. Είναι το σημείο όπου ο τύπος προσπαθεί να ντύσει την ουσιαστική ανεπάρκεια. Και ακριβώς εκεί επενέβη το Στρασβούργο.
Το ράπισμα δεν αφορά μόνο μία υπόθεση
Η υπόθεση Selami κατά Ελλάδας δεν είναι ένα μεμονωμένο νομικό επεισόδιο. Είναι καθρέφτης ενός επικίνδυνου πειρασμού που συχνά εμφανίζεται στη δικαστική πρακτική: να θεωρείται αρκετό το “τυπικά καλυφθήκαμε”.
Όμως η Ευρωπαϊκή Σύμβαση δεν προστατεύει προσχήματα. Προστατεύει δικαιώματα. Και το δικαίωμα υπεράσπισης δεν ικανοποιείται με έναν αυτεπάγγελτο ορισμό της τελευταίας στιγμής, όταν ο συνήγορος δεν έχει ούτε τον χρόνο ούτε τα μέσα να δουλέψει την υπόθεση.
Το μήνυμα είναι βαρύ για την ελληνική ποινική δικαιοσύνη:
όταν παίζεται η ελευθερία ενός ανθρώπου, η ταχύτητα δεν μπορεί να συντρίβει τη νομιμότητα και η διαδικασία δεν μπορεί να καταπίνει την ουσία.
Το Στρασβούργο δεν είπε κάτι επαναστατικό. Είπε κάτι θεμελιώδες:
ισόβια χωρίς πραγματική υπεράσπιση δεν συνιστούν δικαιοσύνη, αλλά θεσμική αποτυχία με δικαστική σφραγίδα.
Αν μια δίκη μπορεί να προχωρά με συνήγορο της μίας ώρας και να παράγει ποινές ζωής, τότε το πρόβλημα δεν είναι μόνο δικονομικό. Είναι βαθιά δημοκρατικό. Γιατί εκεί όπου η υπεράσπιση γίνεται τυπικό άλλοθι, το κράτος δικαίου παύει να λειτουργεί ως εγγύηση και αρχίζει να μοιάζει με μηχανισμό.