Οι συνθήκες και οι συμμαχίες είναι πολύτιμα εθνικά εργαλεία, όχι υποκατάστατα της αυτοάμυνας – Μια χώρα που δεν μπορεί να υπερασπιστεί την κυριαρχία της κινδυνεύει να μάθει με τον σκληρότερο τρόπο τα όρια των διεθνών εγγυήσεων
Συντάκτης: Ευάγγελος Λιαμπότης
Ζούμε με μια επικίνδυνη αυταπάτη: ότι το διεθνές δίκαιο, οι συνθήκες, οι χάρτες και οι αποφάσεις των διεθνών οργανισμών αρκούν από μόνα τους για να προστατεύσουν τα σύνορα και τα κυριαρχικά μας δικαιώματα.
Δεν αρκούν.
Το διεθνές δίκαιο είναι απολύτως αναγκαίο. Κατοχυρώνει θέσεις, θεμελιώνει δικαιώματα, απομονώνει τον επιτιθέμενο και προσφέρει στη διπλωματία το ισχυρότερο νόμιμο οπλοστάσιο. Δεν διαθέτει, όμως, δικές του Ένοπλες Δυνάμεις, ούτε ενεργοποιείται αυτόματα σαν αόρατη ασπίδα τη στιγμή της κρίσης.
Το δίκαιο προσδιορίζει ποιος έχει το δίκιο με το μέρος του. Δεν εγγυάται πάντοτε ότι ο ισχυρός θα σταματήσει εγκαίρως ή ότι η διεθνής αντίδραση θα είναι τόσο γρήγορη και αποφασιστική όσο απαιτούν οι περιστάσεις.
Γι’ αυτό η πραγματική ασφάλεια μιας χώρας στηρίζεται σε δύο αλληλένδετους πυλώνες: στη διεθνή νομιμότητα και στην αξιόπιστη εθνική αποτροπή. Όποιος επιλέγει μόνο τον πρώτο κινδυνεύει να μείνει με τις αποφάσεις στο χέρι. Όποιος περιφρονεί τον πρώτο και στηρίζεται αποκλειστικά στη δύναμη μετατρέπει τη χώρα του από αμυνόμενο κράτος σε μέρος του προβλήματος.
Τι προβλέπουν πραγματικά οι διεθνείς εγγυήσεις
Ο ίδιος ο Καταστατικός Χάρτης του ΟΗΕ αναγνωρίζει, στο άρθρο 51, το φυσικό δικαίωμα της ατομικής και συλλογικής αυτοάμυνας όταν ένα κράτος δεχθεί ένοπλη επίθεση. Η πρόβλεψη αυτή δεν καταργεί την εθνική ευθύνη. Την επιβεβαιώνει: το πρώτο καθήκον της άμυνας ανήκει στο ίδιο το κράτος που απειλείται.
Αντίστοιχα, το άρθρο 5 της Βορειοατλαντικής Συνθήκης αποτελεί τον πυρήνα της συλλογικής άμυνας του ΝΑΤΟ. Προβλέπει ότι επίθεση σε ένα μέλος θεωρείται επίθεση εναντίον όλων. Η ίδια η διατύπωσή του, όμως, αφήνει σε κάθε σύμμαχο να αναλάβει τη δράση που κρίνει αναγκαία. Η βοήθεια μπορεί να περιλαμβάνει ένοπλη ισχύ, αλλά δεν ταυτίζεται με έναν αυτοματοποιημένο μηχανισμό που λειτουργεί ανεξάρτητα από πολιτικές αποφάσεις, εκτιμήσεις και συμφέροντα.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση διαθέτει επίσης ρήτρα αμοιβαίας άμυνας, στο άρθρο 42 παράγραφος 7 της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση, με υποχρέωση βοήθειας και συνδρομής προς κράτος-μέλος που δέχεται ένοπλη επίθεση στο έδαφός του.
Όλες αυτές οι προβλέψεις έχουν μεγάλη πολιτική και στρατηγική αξία. Θα ήταν εθνικά επιζήμιο να τις υποτιμήσουμε. Θα ήταν, όμως, εξίσου επικίνδυνο να τις αντιμετωπίζουμε ως άδεια επιταγή ή ως εγγύηση ότι τρίτοι θα πολεμήσουν για εμάς, στον χρόνο, στον τόπο και με τον τρόπο που εμείς θα επιθυμούσαμε.
Οι συμμαχίες πολλαπλασιάζουν την εθνική ισχύ. Δεν την αντικαθιστούν.
Η Ιστορία δεν μετρά μόνο αποφάσεις – Μετρά τετελεσμένα
Η ιστορική εμπειρία είναι αμείλικτη. Σε κάθε μεγάλη διεθνή κρίση προηγούνται τα γεγονότα και ακολουθούν οι ανακοινώσεις, οι έκτακτες συνεδριάσεις, οι καταδίκες και οι διαπραγματεύσεις.
Μέχρι να κινηθεί ο διεθνής μηχανισμός, η πραγματικότητα μπορεί να έχει ήδη αλλάξει επί του πεδίου.
Αυτό ακριβώς επιδιώκει κάθε αναθεωρητική δύναμη: να δημιουργήσει γρήγορα ένα τετελεσμένο και στη συνέχεια να υποχρεώσει τους άλλους να διαπραγματεύονται πάνω σε αυτό. Να μετατρέψει μια παράνομη ενέργεια σε «διαφορά», μια επιθετική αξίωση σε «εκκρεμότητα» και μια μονομερή πράξη σε νέα αφετηρία συνομιλιών.
Εκεί κρίνεται η αποτροπή. Όχι στις παρελάσεις ούτε στις μεγαλόστομες δηλώσεις, αλλά στην πεποίθηση του αντιπάλου ότι το κόστος οποιασδήποτε επιθετικής ενέργειας θα είναι βαρύτερο από το προσδοκώμενο όφελος.
Τα σύνορα δεν αντέχουν επειδή είναι σχεδιασμένα σε έναν χάρτη. Αντέχουν όταν πίσω από τον χάρτη υπάρχει ένα κράτος με βούληση, προετοιμασία και ικανότητα να τα υπερασπιστεί.
Αποτροπή δεν σημαίνει πολεμοκαπηλία
Η ισχυρή άμυνα δεν είναι πρόσκληση σε πόλεμο. Είναι ο ασφαλέστερος τρόπος για να μειωθεί η πιθανότητά του.
Πολεμοκαπηλία είναι να επιδιώκεις τη σύγκρουση. Αποτροπή είναι να καθιστάς σαφές ότι δεν θα επιτρέψεις σε κανέναν να θεωρήσει τη χώρα σου εύκολο στόχο.
Αυτό απαιτεί σύγχρονες και επαρκώς στελεχωμένες Ένοπλες Δυνάμεις, διαρκή εκπαίδευση, επάρκεια πυρομαχικών και ανταλλακτικών, ισχυρή αμυντική βιομηχανία, κυβερνοάμυνα, ενεργειακή ασφάλεια και πολιτική προστασία. Απαιτεί επίσης κοινωνία ενημερωμένη και κράτος ικανό να λειτουργήσει υπό πίεση.
Δεν αρκεί η αγορά ακριβών οπλικών συστημάτων, εάν η χώρα εξαρτάται πλήρως από τρίτους για τη συντήρηση, τον ανεφοδιασμό ή την επιχειρησιακή τους υποστήριξη. Δεν αρκεί η επίκληση της «γεωπολιτικής αναβάθμισης», εάν κάθε κρίσιμη απόφαση περιμένει την έγκριση ξένων κέντρων.
Η εθνική αυτοδυναμία δεν σημαίνει απομόνωση. Σημαίνει ότι η Ελλάδα συμμετέχει στις συμμαχίες της ως αξιόπιστος και ισχυρός εταίρος, όχι ως χώρα που αναθέτει σε άλλους την επιβίωσή της.
Η διπλωματία έχει βάρος όταν πίσω της υπάρχει ισχύς
Η σοβαρή διπλωματία δεν αντιπαρατίθεται στην άμυνα. Στηρίζεται σε αυτήν.
Ένας διπλωμάτης διαπραγματεύεται αποτελεσματικότερα όταν γνωρίζει ότι η χώρα του έχει αντοχή, εναλλακτικές επιλογές και καθαρές κόκκινες γραμμές. Αντίθετα, όταν ο αντίπαλος πιστεύει ότι η άλλη πλευρά φοβάται περισσότερο την ένταση από όσο εκείνος φοβάται το κόστος της, τότε ο πειρασμός της πίεσης μεγαλώνει.
Το διεθνές δίκαιο χωρίς διπλωματία μένει ανενεργό. Η διπλωματία χωρίς ισχύ μετατρέπεται εύκολα σε διαχείριση υποχωρήσεων. Και η ισχύς χωρίς δίκαιο στερεί από τη χώρα τη νομιμοποίηση που χρειάζεται για να κερδίσει πολιτική και διεθνή στήριξη.
Η εθνική στρατηγική οφείλει να συνδυάζει και τα τρία: δίκαιο, διπλωματία και αποτροπή.
Κανένας δεν θα υπερασπιστεί όσα εμείς εγκαταλείπουμε
Η Ελλάδα χρειάζεται συμμάχους. Χρειάζεται τον ΟΗΕ, την Ευρωπαϊκή Ένωση, το ΝΑΤΟ, διμερείς συμφωνίες και ισχυρές διεθνείς συνεργασίες. Όλα αυτά ενισχύουν τη θέση της και αυξάνουν το κόστος για όποιον επιχειρήσει να την απειλήσει.
Δεν πρέπει, όμως, να συγχέουμε τη συμμαχία με την κηδεμονία ούτε την αλληλεγγύη με την ανάθεση της εθνικής μας άμυνας.
Στην πρώτη και κρισιμότερη ώρα μιας απειλής, η Ελλάδα πρέπει να μπορεί να σταθεί όρθια μόνη της. Οι σύμμαχοι μπορούν να προσθέσουν δύναμη, να προσφέρουν πολιτική κάλυψη, πληροφορίες, μέσα και υποστήριξη. Κανείς, όμως, δεν μπορεί να υποκαταστήσει την ελληνική βούληση να υπερασπιστεί την ελληνική κυριαρχία.
Όσα κατέκτησαν και διαφύλαξαν οι πρόγονοί μας με αγώνες, αίμα και θυσίες δεν προστατεύονται με ευχολόγια. Χρειάζονται εθνική ενότητα, σοβαρό κράτος, παραγωγική και οικονομική αντοχή, ισχυρές Ένοπλες Δυνάμεις και πολιτική ηγεσία που γνωρίζει ότι η ειρήνη δεν εξασφαλίζεται με την επίκληση της καλής θέλησης του αντιπάλου.
Το διεθνές δίκαιο είναι απαραίτητο όπλο της χώρας. Για να έχει, όμως, πραγματικό βάρος, πρέπει πίσω του να στέκεται μια Ελλάδα που δεν εκλιπαρεί, δεν παραλύει από τον φόβο της κρίσης και δεν αφήνει κανέναν να αμφιβάλλει για την αποφασιστικότητά της.
Διότι η Ιστορία διδάσκει μια σκληρή αλήθεια: κανένας δεν θα υπερασπιστεί για λογαριασμό μας όσα εμείς οι ίδιοι δεν είμαστε έτοιμοι να υπερασπιστούμε.