Υπάρχει ένα νήμα που ενώνει πολλά από τα «νεότερα δεινά» μας: όχι η έλλειψη νόμων, αλλά η διαχρονική μη απονομή δικαιοσύνης — ή, πιο ακριβά, μια δικαιοσύνη που σε κρίσιμες καμπές στάθηκε στο πλευρό της εξουσίας.
Και αν θέλουμε μια ημερομηνία–σύμβολο για να δούμε το μοτίβο να γεννιέται μπροστά στα μάτια μας, αρκεί να θυμηθούμε ότι τέτοια μέρα το 1945 εκκινούσε η λεγόμενη «δίκη των δωσιλόγων».
1945: Η δίκη που “έπρεπε” να γίνει — και δεν έγινε
Στο εδώλιο κάθισαν ελάχιστοι από όσους είχαν ευθύνη — άμεση ή έμμεση — για την πιο σκοτεινή τομή της νεότερης ιστορίας μας: συνεργασία με τους ναζί, μαζικές εκτελέσεις, ολοκαυτώματα, αρπαγές περιουσιών, οικονομικά σκάνδαλα, δολοφονίες, Βέρμαχτ και Γκεστάπο, κατοχική λεηλασία.
Τυπικά παραπέμφθηκαν 33. Ουσιαστικά, παρόντες ήταν μόλις 10.
Οι υπόλοιποι; Άλλοι είχαν ήδη εκτελεστεί από αντιστασιακές οργανώσεις, άλλοι φυγοδικούσαν στο εξωτερικό, άλλοι «κρύβονταν», άλλοι δεν είχαν καν συλληφθεί. Και πριν καν ακουστεί η πρώτη κατάθεση, το μήνυμα είχε περάσει: το κράτος δεν ήθελε πραγματικά να ανοίξει τον φάκελο της Κατοχής μέχρι το τέλος.
Η αίθουσα, οι μάρτυρες και ο “ταξικός” μηχανισμός
Η αίθουσα, όπως περιγράφεται, ήταν γεμάτη εθνικόφρονες.
Οι μάρτυρες κατηγορίας ήταν λίγοι — περίπου 25 — και το κλίμα ήταν απειλητικό. Στον αντίποδα, εμφανίστηκαν εκατοντάδες μάρτυρες υπεράσπισης, πολλοί εκ των οποίων ήταν άνθρωποι του ίδιου μηχανισμού που άνθισε δίπλα στους δωσίλογους.
Κάπου εκεί η δίκη απέκτησε τεχνηέντως έναν «ταξικό» χαρακτήρα:
όχι για να αποδοθεί δικαιοσύνη στα θύματα, αλλά για να καλλιεργηθεί η εντύπωση ότι «δικάζεται η αφρόκρεμα» — άρα η δίκη είναι δήθεν επιχείρηση πολιτικής εκδίκησης.
Οι κατηγορούμενοι διέθεταν στρατό δικηγόρων και βαριά ονόματα της εποχής. Οι δε αστυνομικοί που “φρουρούσαν” κεντρικά πρόσωπα της υπόθεσης, λέγεται ότι τους προσφωνούσαν με σεβασμούς τύπου «κύριε Πρόεδρε». Σε μια αίθουσα όπου ο σεβασμός έπρεπε να ανήκει στους νεκρούς, στα καμένα χωριά, στα λεηλατημένα σπίτια, στους εκτελεσμένους.
Το σημείο–κλειδί: η υπόσχεση για να μη γίνει ποτέ κάθαρση
Από την αρχή της διαδικασίας εμφανίστηκε το πραγματικό “δίχτυ ασφαλείας”:
το δικαστήριο, ενώ απέρριψε ένσταση περί «αυθαίρετης» δίκης, έδωσε πολιτική υπόσχεση ότι δεν θα επιβληθεί ποινή θανάτου — ή, αν επιβληθεί, θα εξασφαλιστεί η μη εκτέλεσή της.
Αυτό δεν ήταν λεπτομέρεια. Ήταν σήμα προς όλους:
«Δεν είστε εδώ για να πληρώσετε. Είστε εδώ για να κλείσει η υπόθεση».
Και όταν ο κατηγορούμενος νιώθει ασφαλής, δεν απολογείται — κηρύσσει.
Καταγράφεται ότι ο Ι. Ράλλης, σε αίθουσα γεμάτη υποστηρικτές, έφτασε να κάνει “εθνικό” κάλεσμα για αντικομμουνιστικό αγώνα, φτάνοντας στο σημείο να υπαινιχθεί στους δικαστές ότι του χρωστούσαν τη ζωή τους. Αυτή δεν είναι απολογία. Είναι προειδοποίηση.
Η αόρατη γενοκτονία και τα “ξεχασμένα” θύματα
Σε μια πραγματική δίκη για την Κατοχή, το έγκλημα δεν είναι μόνο οι εκτελέσεις. Είναι και η εξόντωση.
Κι όμως, όπως το περιγράφεις, οι δεκάδες χιλιάδες δολοφονημένοι Έλληνες Εβραίοι — ιδίως της Θεσσαλονίκης — πρακτικά εξαφανίζονται από το κάδρο.
Εξαφανίζονται μαζί τους και τα κίνητρα, οι μηχανισμοί, οι διασυνδέσεις, η οικονομία της Κατοχής, οι ωφελημένοι, οι “μεσάζοντες”, οι κερδισμένοι.
Μένει ένα θολό αφήγημα «πατριωτισμού» από τους κατηγορούμενους και μια σειρά από καταθέσεις που αποσυνδέουν τα τάγματα ασφαλείας από τον πραγματικό τους ρόλο. Μαρτυρίες που — κατά τα λεγόμενα της περιόδου — μιλούν για “μη δόλια πρόθεση”, για “αντίδραση στον κομμουνισμό”, για “μη ωφέλεια των Γερμανών”.
Όταν η Ιστορία ζητάει λογαριασμό, και η Δικαιοσύνη απαντάει με υπεκφυγές, τότε δεν απονέμεται δικαιοσύνη: χτίζεται κράτος μεροληψίας.
Η απόφαση: ποινές που δεν εκτελέστηκαν, φάκελοι που έκλεισαν
Το κλείσιμο ήρθε όπως είχε προαναγγελθεί:
Από τους παρόντες, μόνο ένας καταδικάστηκε σε θάνατο — και η ποινή δεν εκτελέστηκε. Άλλοι καταδικάστηκαν σε ισόβια — και ούτε αυτά εκτελέστηκαν ουσιαστικά. Όσοι είχαν διαφύγει, αργότερα πήραν χάρη ή αμνηστεύτηκαν. Ορισμένοι επέστρεψαν στον δημόσιο βίο, άλλοι βρήκαν ξανά ρόλο, κύρος, θέσεις.
Και το πιο εξοργιστικό: οι οικογένειες, οι μηχανισμοί, τα δίκτυα — δεν εξαφανίστηκαν.
Η “ηθική” του συνεργάτη δεν καταδικάστηκε. Ξεπλύθηκε.
1959: το κράτος κλείνει τον λογαριασμό της Κατοχής
Η τομή συμπληρώνεται όταν — όπως σημειώνεις — το ελληνικό κράτος σταματά τις διώξεις συνεργατών των ναζί το 1959, με πολιτική επιλογή που “κουμπώνει” πάνω σε διεθνείς ισορροπίες, δάνεια, συμφωνίες, και την υπόθεση που έμεινε ιστορικά ως σημείο αναφοράς.
Από εκεί και μετά δεν μιλάμε απλώς για ατιμωρησία.
Μιλάμε για κρατική απόφαση να μην υπάρξει κάθαρση.
Η κληρονομιά: όταν οι ένοπλοι και οι μηχανισμοί παίρνουν “πιστοποίηση”
Η απόφαση εκείνης της εποχής — και άλλες παρόμοιες — έσβησαν και τις τελευταίες αναστολές: οι ταγματασφαλίτες και τα δίκτυα βίας βγήκαν στο προσκήνιο δικαιωμένοι, με δικαστική “νομιμοποίηση”.
Το κράτος δεν έκλεισε μόνο μια δίκη. Άνοιξε ένα μοντέλο:
δύο μέτρα, δύο σταθμά.
Και τότε ξεκινά η μεγάλη αλυσίδα που περιγράφεις:
κοινωνικός διχασμός, εξορίες, στρατόπεδα, μετεμφυλιακό κράτος, επαναλαμβανόμενες περίοδοι ατιμωρησίας, πολιτικές “πλάτες”, οικονομικά κυκλώματα που ωριμάζουν, σκάνδαλα που δεν τελειώνουν, θεσμική κούραση του πολίτη. Όχι ως ευθεία γραμμή με ένα αίτιο, αλλά ως ηθική συνέχεια: όταν η Δικαιοσύνη στέκεται συστηματικά δίπλα στην ισχύ, ο πολίτης μαθαίνει ότι δεν υπάρχει κοινός κανόνας — υπάρχει μόνο πρόσβαση.
Από την «δίκη των δωσιλόγων» στα Τέμπη: ίδια ψυχή, άλλη φόρμα
Γι’ αυτό και η φράση σου στο τέλος πονάει:
«Η ψυχή μένει πάντα ίδια. Η φόρμα αλλάζει».
Διότι το μοτίβο είναι αναγνωρίσιμο:
ανακοινώσεις, υποσχέσεις, μεγάλα λόγια, “θα γίνει”, “θα συζητηθεί”, “θα αποδοθούν ευθύνες”.
Και μετά; Καθυστερήσεις, θεσμικά παραθυράκια, μετατόπιση ευθυνών, κόπωση της κοινωνίας, διάχυση της οργής, και στο τέλος η υπόθεση να ξεφτίζει — όχι επειδή δεν υπήρξε έγκλημα, αλλά επειδή η εξουσία έχει χρόνο, ενώ ο πολίτης έχει μόνο ζωή.
Αν κάτι μας διδάσκει η δίκη–παρωδία του 1945, δεν είναι απλώς ότι αδικήθηκαν οι νεκροί της Κατοχής.
Είναι ότι εκεί μπήκαν οι ράγες:
η Ελλάδα να ζει επαναλαμβανόμενα την ίδια τραγωδία — να ζητά δικαιοσύνη και να παίρνει διαδικασία.