Η εμφάνιση μη επανδρωμένων σκαφών επιφανείας αλλάζει τα δεδομένα στη θάλασσα. Δεν είναι απλώς μια νέα τεχνολογία· είναι ένα πεδίο όπου συναντώνται η ναυσιπλοΐα, η ασφάλεια, το διεθνές δίκαιο και ο ναυτικός πόλεμος.
Η υπόθεση του θαλάσσιου drone που εντοπίστηκε στη Λευκάδα έφερε με βίαιο τρόπο στο προσκήνιο ένα ερώτημα που μέχρι πρόσφατα έμοιαζε θεωρητικό: τι ισχύει όταν ένα μη επανδρωμένο σκάφος, άγνωστης ή αμφισβητούμενης προέλευσης, κινείται ή καταλήγει σε θαλάσσια περιοχή τρίτου κράτους, ενδεχομένως μεταφέροντας εκρηκτικά;
Ο υπουργός Εθνικής Άμυνας Νίκος Δένδιας χαρακτήρισε το περιστατικό «εξαιρετικά σοβαρό», συνδέοντάς το με την ελευθερία και την ασφάλεια της ναυσιπλοΐας, ενώ διεθνή και ελληνικά δημοσιεύματα καταγράφουν ότι η τεχνική ταυτοποίηση και η ακριβής προέλευση του σκάφους παραμένουν ζήτημα διερεύνησης ή αμφισβήτησης. Άρα το ασφαλές συμπέρασμα δεν είναι να προεξοφληθεί η πλήρης ευθύνη, αλλά να τεθεί καθαρά το θεσμικό ζήτημα: τέτοια μέσα δεν μπορούν να κυκλοφορούν ως «ορφανά» αντικείμενα στη θάλασσα.
Τα USV δεν είναι απλά αντικείμενα
Τα μη επανδρωμένα σκάφη επιφανείας, γνωστά ως USV ή δημοσιογραφικά ως «θαλάσσια drones», δεν είναι απλές πλωτές κατασκευές. Μπορούν να χρησιμοποιηθούν για επιτήρηση, αναγνώριση, υδρογραφική έρευνα, επιχειρήσεις ναρκοπολέμου, δολιοφθορά ή και απευθείας επίθεση.
Στο ελληνικό δίκαιο, ο Κώδικας Ιδιωτικού Ναυτικού Δικαίου ορίζει ως πλοίο κάθε πλωτή κατασκευή, με ή χωρίς εκτόπισμα, ικανή να κινείται αυτοδύναμα στη θάλασσα για εκτέλεση ναυσιπλοΐας. Αυτό σημαίνει ότι ένα αυτοπροωθούμενο USV μπορεί, κατά περίπτωση, να αντιμετωπιστεί λειτουργικά ως πλοίο και όχι ως ουδέτερο αντικείμενο χωρίς νομική ταυτότητα.
Οι ελληνικές λιμενικές αρχές έχουν αρμοδιότητες σε θέματα δημόσιας και κρατικής ασφάλειας, ελέγχου θαλάσσιων συνόρων, έρευνας και διάσωσης, ασφάλειας ναυσιπλοΐας και προστασίας θαλάσσιου περιβάλλοντος. Επομένως, ένα άγνωστο, μη δηλωμένο ή οπλισμένο USV που εμφανίζεται σε ελληνική θαλάσσια περιοχή δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί με αδιαφορία. Αποτελεί δυνητικό κίνδυνο για πλοία, πληρώματα, ακτές, υποδομές και περιβάλλον.
Το διεθνές πλαίσιο δεν αφήνει κενό ασυδοσίας
Σε διεθνές επίπεδο, ο IMO επεξεργάζεται ειδικό κώδικα για τα Maritime Autonomous Surface Ships, τον MASS Code. Μέχρι την πλήρη θεσμοθέτηση δεσμευτικού πλαισίου, ισχύουν οι υπάρχοντες κανόνες ναυσιπλοΐας, ασφάλειας και προστασίας του περιβάλλοντος, ενώ οι προσωρινές οδηγίες του IMO για δοκιμές MASS προβλέπουν εμπλοκή παράκτιου κράτους, κράτους σημαίας, λιμενικών αρχών, αξιολόγηση κινδύνου και ισοδύναμο επίπεδο ασφάλειας.
Με απλά λόγια: τα θαλάσσια drones δεν έχουν «λευκή επιταγή». Πρέπει να έχουν υπεύθυνο χειριστή, τεχνική ταυτότητα, σκοπό αποστολής, συμμόρφωση με κανόνες αποφυγής συγκρούσεων, πρόβλεψη για απώλεια ελέγχου, σχέδιο ανάγκης και, όπου απαιτείται, ενημέρωση ή άδεια των αρμόδιων αρχών.
Αβλαβής διέλευση δεν σημαίνει ανεξέλεγκτη δράση
Το δίκαιο της θάλασσας αναγνωρίζει την αβλαβή διέλευση μέσα από χωρικά ύδατα. Όμως η διέλευση είναι αβλαβής μόνο όσο δεν θίγει την ειρήνη, την τάξη ή την ασφάλεια του παράκτιου κράτους. Το άρθρο 19 της UNCLOS αναφέρει ότι η διέλευση παύει να είναι αβλαβής όταν συνδέεται με απειλή ή χρήση βίας, συλλογή πληροφοριών, στρατιωτικές δραστηριότητες, άσκηση με όπλα ή ενέργειες άσχετες με την απλή διέλευση.
Άρα ένα USV που απλώς διέρχεται, υπό έλεγχο, με σαφή ταυτότητα και χωρίς απειλητική λειτουργία, μπορεί θεωρητικά να ενταχθεί στους γενικούς κανόνες ναυσιπλοΐας. Ένα USV όμως που φέρει εκρηκτικά, συλλέγει πληροφορίες, επιχειρεί εναντίον πλοίων ή κινείται χωρίς σαφή έλεγχο δεν βρίσκεται πλέον στην περιοχή της αβλαβούς διέλευσης. Βρίσκεται στην περιοχή της απειλής.
Ο «σκιώδης στόλος» δεν νομιμοποιεί αυτόματα επιθέσεις
Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται και στο επιχείρημα ότι εμπορικά πλοία μπορούν να στοχοποιηθούν επειδή συνδέονται με τον ρωσικό «σκιώδη στόλο». Η Ουκρανία έχει δικαίωμα άμυνας απέναντι στη ρωσική επιθετικότητα και μπορεί να πλήττει νόμιμους στρατιωτικούς στόχους. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι κάθε εμπορικό πλοίο ξένης σημαίας, επειδή μεταφέρει ρωσικό πετρέλαιο ή εξυπηρετεί ρωσικά οικονομικά συμφέροντα, μετατρέπεται αυτομάτως σε νόμιμο στρατιωτικό στόχο.
Οι κυρώσεις είναι εργαλείο οικονομικής, διοικητικής και διπλωματικής πίεσης. Δεν αρκούν από μόνες τους για να μετατρέψουν ένα εμπορικό πλοίο σε στόχο πολέμου.
Το San Remo Manual για το δίκαιο των ενόπλων συγκρούσεων στη θάλασσα επιτρέπει την επίθεση σε ουδέτερα εμπορικά πλοία μόνο υπό ειδικές και αυστηρές προϋποθέσεις: όταν υπάρχει εύλογη βάση ότι μεταφέρουν πολεμικό λαθρεμπόριο, παραβιάζουν νόμιμο αποκλεισμό και αρνούνται να σταματήσουν μετά από προειδοποίηση, λειτουργούν ως βοηθητικά πλοία του εχθρού, συμμετέχουν σε σύστημα πληροφοριών ή συμβάλλουν αποτελεσματικά στη στρατιωτική δράση. Και ακόμη τότε ισχύουν οι αρχές της διάκρισης, της αναγκαιότητας, της αναλογικότητας και των προφυλάξεων.
Το ελληνικό διάβημα έχει βάση
Από αυτή την άποψη, η ελληνική αντίδραση είναι θεσμικά εύλογη. Δεν αφορά μόνο την Ουκρανία, τη Ρωσία ή τον πόλεμο στη Μαύρη Θάλασσα. Αφορά την ασφάλεια της ελληνικής θαλάσσιας επικράτειας, την εμπορική ναυτιλία, τις διεθνείς γραμμές, την προστασία του περιβάλλοντος και την αποτροπή μεταφοράς πολεμικών πρακτικών σε περιοχές τρίτων κρατών.
Η Ελλάδα δεν μπορεί να αποδεχθεί ότι ο Ιόνιος, το Αιγαίο ή η Ανατολική Μεσόγειος θα γίνουν πεδίο ανεξέλεγκτης κίνησης οπλισμένων ή ημι-αυτόνομων συστημάτων. Δεν μπορεί επίσης να αποδεχθεί ότι ένα drone που χάνει τον έλεγχο, εκτρέπεται, παρασύρεται ή εγκαταλείπεται στη θάλασσα αποτελεί απλώς «τεχνικό ατύχημα».
Στη θάλασσα, το τεχνικό ατύχημα μπορεί να γίνει ναυτικό ατύχημα. Και το ναυτικό ατύχημα μπορεί να γίνει διπλωματική κρίση.
Τα θαλάσσια drones είναι το νέο όριο μεταξύ τεχνολογίας και πολέμου. Όμως κανένα τεχνολογικό άλμα δεν καταργεί το δίκαιο της θάλασσας, την ευθύνη του χειριστή, την ασφάλεια της ναυσιπλοΐας και τα δικαιώματα του παράκτιου κράτους.
Όποιος στέλνει μη επανδρωμένα σκάφη στη θάλασσα πρέπει να ξέρει ότι δεν στέλνει ένα παιχνίδι. Στέλνει ένα μέσο που μπορεί να σκοτώσει, να ρυπάνει, να προκαλέσει κρίση και να παραβιάσει κυριαρχικά δικαιώματα.
Και γι’ αυτό η ελληνική θέση πρέπει να είναι καθαρή: καμία ανοχή σε άγνωστα, οπλισμένα ή ανεξέλεγκτα θαλάσσια drones σε περιοχές ελληνικού ενδιαφέροντος. Η θάλασσα δεν είναι πεδίο ασυλίας. Είναι πεδίο δικαίου, ευθύνης και ασφάλειας.