Ο πρόεδρος του ΟΑΣΠ απορρίπτει τον μύθο ότι η πρωτεύουσα «χρωστά» έναν μεγάλο σεισμό και εξηγεί γιατί η πρόληψη είναι ισχυρότερη από κάθε τρομολαγνική πρόβλεψη
Δεν υπάρχει επιστημονική ένδειξη ότι επίκειται μεγάλος σεισμός στην Αθήνα. Υπάρχει, όμως, μια πραγματικότητα που δεν πρέπει ούτε να υποτιμάται ούτε να μετατρέπεται σε φόβο: η Ελλάδα είναι μια ιδιαίτερα σεισμογενής χώρα και κανένας επιστήμονας δεν μπορεί να αποκλείσει ότι στο μέλλον θα εκδηλωθεί μια ισχυρή σεισμική δόνηση.
Αυτή είναι η ουσία της τοποθέτησης του καθηγητή Δυναμικής Τεκτονικής, Εφαρμοσμένης Γεωλογίας και Διαχείρισης Φυσικών Καταστροφών και προέδρου του ΟΑΣΠ, Ευθύμη Λέκκα. Ο ίδιος απορρίπτει τις θεωρίες που θέλουν την Αττική να βρίσκεται μπροστά σε έναν μεγάλο σεισμό επειδή έχουν περάσει αρκετά χρόνια από τη δόνηση της Πάρνηθας το 1999.
Η σεισμική δραστηριότητα δεν λειτουργεί σαν ρολόι. Δεν υπάρχει ημερολόγιο που να ορίζει ότι, επειδή συμπληρώθηκαν συγκεκριμένα χρόνια από έναν καταστροφικό σεισμό, πλησιάζει υποχρεωτικά ο επόμενος.
Η Αθήνα δεν «χρωστά» σεισμό
Η άποψη ότι μια περιοχή «χρωστά» έναν σεισμό αποτελεί επικίνδυνη υπεραπλούστευση ενός εξαιρετικά σύνθετου γεωλογικού φαινομένου. Η συσσώρευση ενέργειας στα ρήγματα, οι αλληλεπιδράσεις μεταξύ διαφορετικών τεκτονικών δομών και οι συνθήκες στο υπέδαφος δεν μπορούν να μετατραπούν σε ένα απλό χρονοδιάγραμμα.
Η επιστήμη μπορεί να προσδιορίσει ποιες περιοχές έχουν αυξημένη σεισμικότητα, να μελετήσει γνωστά ρήγματα και να υπολογίσει πιθανά σενάρια. Δεν μπορεί, όμως, να ανακοινώσει με ακρίβεια πότε, πού και με ποιο μέγεθος θα συμβεί ο επόμενος σεισμός.
Συνεπώς, κανείς δεν μπορεί υπεύθυνα να ισχυριστεί ότι «έρχεται μεγάλος σεισμός στην Αθήνα». Το ίδιο ανεύθυνο θα ήταν, όμως, να υποστηρίξει ότι η πρωτεύουσα είναι απολύτως ασφαλής και ότι δεν πρόκειται να δοκιμαστεί ξανά.
Το πραγματικό ερώτημα δεν είναι πότε θα χτυπήσει ο Εγκέλαδος, αλλά πόσο προετοιμασμένη θα είναι η πόλη όταν αυτό συμβεί.
Το πρόβλημα δεν είναι μόνο ο σεισμός, αλλά τα κτίρια
Οι σεισμοί δεν σκοτώνουν από μόνοι τους. Οι καταρρεύσεις, οι κακοτεχνίες, τα αυθαίρετα, οι ανεπαρκείς παρεμβάσεις και η έλλειψη σχεδιασμού μετατρέπουν ένα φυσικό φαινόμενο σε ανθρώπινη τραγωδία.
Η Ελλάδα διαθέτει σύγχρονους αντισεισμικούς κανονισμούς και σημαντική επιστημονική γνώση. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι όλα τα κτίρια έχουν το ίδιο επίπεδο προστασίας. Υπάρχουν παλιές κατασκευές, κτίσματα που έχουν υποστεί αυθαίρετες αλλαγές, σχολεία, νοσοκομεία και δημόσιες υποδομές των οποίων η πραγματική κατάσταση πρέπει να ελέγχεται συστηματικά.
Ιδιαίτερη σημασία αποκτά, επομένως, ο προσεισμικός έλεγχος δεκάδων χιλιάδων δημόσιων κτιρίων. Η διαδικασία αυτή δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως γραφειοκρατική υποχρέωση, αλλά ως εργαλείο προστασίας ανθρώπινων ζωών. Το κρίσιμο είναι τα αποτελέσματα των ελέγχων να οδηγούν γρήγορα σε παρεμβάσεις και όχι να καταλήγουν σε φακέλους που θα σκονίζονται στα συρτάρια.
Από την Τουρκία μέχρι τη Φουκουσίμα
Ο Ευθύμης Λέκκας έχει βρεθεί επί δεκαετίες στα σημεία όπου η φύση έδειξε την καταστροφική της δύναμη. Έζησε από κοντά την τραγωδία στην Τουρκία το 2023, όταν χιλιάδες κτίρια μετατράπηκαν σε συντρίμμια και οι διασώστες βρέθηκαν αντιμέτωποι με μια καταστροφή τεράστιας κλίμακας.
Στη Φουκουσίμα είδε πώς ένας ισχυρός σεισμός και ένα τσουνάμι μπορούν να προκαλέσουν μια αλυσιδωτή κρίση με τεχνολογικές, κοινωνικές και περιβαλλοντικές συνέπειες. Στη Βενεζουέλα διαπίστωσε τι συμβαίνει όταν μια φυσική καταστροφή πλήττει μια χώρα της οποίας οι κρατικές δομές είναι ήδη αποδυναμωμένες.
Το βασικό μάθημα από όλες αυτές τις εμπειρίες είναι σκληρό: η φύση δεν προσαρμόζεται στις ανθρώπινες ανάγκες. Ο άνθρωπος είναι εκείνος που οφείλει να κατανοήσει τους κινδύνους και να οργανώσει την άμυνά του.
Ο σεισμός δεν προβλέπεται — η καταστροφή μπορεί να περιοριστεί
Η αδυναμία ακριβούς πρόβλεψης ενός σεισμού δεν σημαίνει αδυναμία προστασίας. Αντισεισμικές κατασκευές, έλεγχοι στα κτίρια, οργανωμένα σχέδια εκκένωσης, ενημερωμένοι πολίτες και εκπαιδευμένες υπηρεσίες μπορούν να μειώσουν θεαματικά τις απώλειες.
Το ίδιο ισχύει για τις πυρκαγιές, τις πλημμύρες και τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής. Πολλά από όσα παρουσιάζονται ως αναπόφευκτες «θεομηνίες» επιδεινώνονται από ανθρώπινες επιλογές: άναρχη δόμηση, εγκατάλειψη υποδομών, καταστροφή του φυσικού περιβάλλοντος και έλλειψη συντονισμού.
Η πρόληψη δεν προσφέρει εντυπωσιακές τηλεοπτικές εικόνες. Δεν έχει τον θόρυβο μιας έκτακτης ανακοίνωσης. Είναι, όμως, εκείνη που κρίνει πόσοι άνθρωποι θα σωθούν όταν έρθει η δύσκολη ώρα.
Fake news και «προφητείες» των social media
Ένας ακόμη κίνδυνος είναι η ανεξέλεγκτη διάδοση ψευδών πληροφοριών. Μετά από κάθε σεισμική δόνηση εμφανίζονται στα κοινωνικά δίκτυα αυτοδιορισμένοι «ειδικοί», influencers και ανώνυμοι λογαριασμοί που ανακοινώνουν επερχόμενους σεισμούς, επικαλούνται δήθεν μυστικά δεδομένα ή παραποιούν δηλώσεις επιστημόνων.
Ένας παραπλανητικός τίτλος μπορεί να διαδοθεί μέσα σε λίγα λεπτά και να προκαλέσει μεγαλύτερο πανικό από το ίδιο το γεγονός. Η επιστημονική επιφύλαξη δύσκολα ανταγωνίζεται τη βεβαιότητα μιας τρομακτικής «πρόβλεψης», ακόμη κι όταν αυτή δεν στηρίζεται σε κανένα στοιχείο.
Η απάντηση, λοιπόν, είναι σαφής: δεν υπάρχει τεκμηριωμένη πρόβλεψη για επικείμενο μεγάλο σεισμό στην Αθήνα. Υπάρχει, όμως, διαρκής σεισμικός κίνδυνος, όπως σε μεγάλο μέρος της Ελλάδας.
Αντί να κυνηγάμε προφητείες, οφείλουμε να απαιτούμε ασφαλή κτίρια, πραγματικούς ελέγχους, οργανωμένες υπηρεσίες και σωστή ενημέρωση. Γιατί τον σεισμό μπορεί να μην είμαστε σε θέση να τον προβλέψουμε. Τις συνέπειές του, όμως, μπορούμε —και έχουμε υποχρέωση— να τις περιορίσουμε.