«Ο Πέτρος, ο Γιόχαν κι ο Φρανς
σε φάμπρικα δούλευαν φτιάχνοντας τανκς…»
Ένα παλιό εργοστασιακό τραγούδι, μια ποιητική απεικόνιση της ευρωπαϊκής εργατιάς του 20ού αιώνα, που έβλεπε τα χέρια της να χτίζουν μηχανές πολέμου, ακόμη κι όταν οι ίδιοι οι εργάτες επιθυμούσαν ειρήνη. Ο Πέτρος, ο Γιόχαν και ο Φρανς – τρεις συμβολικές φιγούρες – βρίσκονται και πάλι στο κέντρο μιας συζήτησης που γίνεται όλο και πιο επίκαιρη:
Ποιοι παράγουν τον πόλεμο; Ποιοι ωφελούνται; Και ποιοι πληρώνουν το τίμημα;
Από τα εργοστάσια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου…
Η Ευρώπη μετά το 1945 ορκίστηκε πως δεν θα ξαναζήσει την καταστροφή. Η συνθήκη του Πότσδαμ, η δίκη της Νυρεμβέργης, η ίδρυση της ΕΟΚ και αργότερα της Ε.Ε. είχαν ως επίκεντρο την ειρήνη, τη συμφιλίωση και την κοινωνική ευημερία.
Κι όμως, πολλές από τις βιομηχανικές υποδομές που κάποτε παρήγαγαν πυρομαχικά για τα καθεστώτα της εποχής συνεχίζουν να υπάρχουν — άλλες μετασχηματισμένες, άλλες σχεδόν ατόφιες. Μεταξύ αυτών, η Rheinmetall, μια εταιρεία που ιδρύθηκε πολύ πριν τον Χίτλερ, αλλά που αποτέλεσε κρίσιμο προμηθευτή της πολεμικής μηχανής του Τρίτου Ράιχ.
…στα εργοστάσια του 21ου αιώνα
Μετά την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία το 2022, η Ευρώπη πέρασε σε μια νέα ιστορική φάση. Η «Zeitenwende» της Γερμανίας, η γενικευμένη αύξηση των εξοπλισμών, οι μετατοπίσεις στην παγκόσμια γεωπολιτική ισορροπία οδήγησαν σε μια άνευ προηγουμένου άνθηση της ευρωπαϊκής αμυντικής βιομηχανίας.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα: η μετοχή της Rheinmetall.
Από «διψήφια» τιμή πριν τον πόλεμο, εκτινάχθηκε σε πολλαπλάσια επίπεδα μέσα σε λίγα χρόνια. Οι αριθμοί μιλούν από μόνοι τους — κι όσο κι αν επιδέχονται ελέγχου, η τάση είναι αδιαμφισβήτητη.
Ποιο είναι το τίμημα;
Ενώ οι δείκτες απογειώνονται, οι κοινωνίες της Ευρώπης βλέπουν:
- τα συστήματα υγείας πιεσμένα,
- την παιδεία σε χρόνια υποχρηματοδότηση,
- τις κοινωνικές ανισότητες να διευρύνονται,
- και τον δημόσιο λόγο να μετατοπίζεται από την ειρήνη και τη διπλωματία προς τη λογική της «αναγκαίας αμυντικής ενίσχυσης».
Πολλοί αναρωτιούνται:
Είναι αυτή η Ευρώπη που χτίστηκε πάνω στα ερείπια του πολέμου;
Οι Πέτροι, οι Γιόχαν κι οι Φρανς του σήμερα
Δεν είναι πια μόνο εργάτες σε φάμπρικες. Είναι:
- φορολογούμενοι που χρηματοδοτούν τεράστια εξοπλιστικά προγράμματα,
- ψηφοφόροι που καλούνται να επιλέξουν ανάμεσα στην ασφάλεια και στην κοινωνική πολιτική,
- πολίτες που ζουν σε μια ήπειρο η οποία ξαναορίζει τον εαυτό της μέσα από την έννοια της σύγκρουσης.
Και οι σημερινοί «ήρωες» δεν πέφτουν κάτω από τανκς·
πέφτουν κάτω από τα βάρη της ακρίβειας,
των περικοπών,
και μιας πολιτικής πραγματικότητας που μοιάζει να απομακρύνεται από τις θεμελιώδεις αξίες της.
Μια Ευρώπη που δεν ολοκλήρωσε ποτέ τον αποναζιστικοποιητικό της κύκλο;
Αυτό είναι ένα βαρύ συμπέρασμα — και πολιτικά φορτισμένο. Δεν σημαίνει ότι η Ευρώπη είναι ναζιστική. Σημαίνει όμως ότι η δομή της εξουσίας, της βιομηχανίας και των συμφερόντων δεν άλλαξε ποτέ ριζικά.
Ορισμένες εταιρείες, ορισμένα δίκτυα και ορισμένοι τρόποι σκέψης απλώς προσαρμόστηκαν στις νέες εποχές.
Ηθικό δίλημμα: ασφάλεια ή κέρδος;
Η άμυνα είναι ανάγκη.
Ο κυνισμός όμως — το κέρδος πάνω στην καταστροφή — είναι επιλογή.
Και όσο οι μετοχές ανεβαίνουν, τόσο πιο επίκαιρο ακούγεται το παλιό εργοστασιακό τραγούδι που θυμίζει ότι πίσω από κάθε άρμα μάχης, πίσω από κάθε πυροβόλο, πίσω από κάθε οικονομικό γράφημα υπάρχουν άνθρωποι.
Αληθινοί άνθρωποι.
Σαν τον Πέτρο, τον Γιόχαν και τον Φρανς.