Στη συζήτηση στην Ώρα Ελλάδος του OPEN TV, με τους Μάνο Νιφλή, Γιάννη Κολοκύθα, Μαριάννα Γεωργαντή και τον οικονομικό αναλυτή Γιάννη Χατζησαλάτα, το ερώτημα επέστρεψε αμείλικτο: γιατί ο παραγωγός πληρώνεται «ψίχουλα» και ο καταναλωτής πληρώνει «χρυσάφι»;
Ο πρωτογενής τομέας δεν «κρυώνει» — αιμορραγεί. Και η αιμορραγία δεν σταματά με ενέσεις εντυπώσεων, ούτε με επιδοτήσεις-πυροσβεστήρες που εξαντλούνται πριν φτάσουν στο χωράφι και στο μαντρί. Οι αγρότες και οι κτηνοτρόφοι δεν ζητούν ελεημοσύνη· ζητούν κανόνες αγοράς, αξιοπρεπή τιμολόγηση, προβλεψιμότητα και κράτος που να επιβλέπει, όχι να παρατηρεί. Γιατί όταν οι τιμές «από το χωράφι» είναι εξευτελιστικές και «στο ράφι» είναι στον Θεό, δεν μιλάμε για φυσιολογική αγορά — μιλάμε για μηχανισμό που στρεβλώνει, συμπιέζει και τελικά διαλύει την παραγωγή.
Το πραγματικό πρόβλημα: η ψαλίδα δεν είναι «μεμονωμένο περιστατικό», είναι μοντέλο
Η ψαλίδα παραγωγού–καταναλωτή δεν εξηγείται μόνο από μεταφορικά, ενέργεια, συσκευασία ή απώλειες. Αυτά υπάρχουν. Όμως όταν η διαφορά γίνεται μόνιμη κατάσταση, τότε η συζήτηση πάει αλλού:
- στη διαπραγματευτική ανισορροπία (ο παραγωγός πωλεί υπό πίεση, ο ενδιάμεσος αγοράζει με ισχύ),
- στις αλυσίδες συγκέντρωσης (λίγοι “ρυθμίζουν” ροές και τιμές),
- στην αδιαφάνεια σχηματισμού τιμών (κανείς δεν βλέπει καθαρά ποιος παίρνει τι),
- και στην αδυναμία συλλογικής οργάνωσης (συνεταιρισμοί/ομάδες παραγωγών που δεν κλιμακώνουν ισχύ, ή δεν προστατεύονται θεσμικά).
Το αποτέλεσμα είναι διπλό και πολιτικά εκρηκτικό: ο παραγωγός εγκαταλείπει και ο καταναλωτής αγανακτεί. Κι έτσι, η χώρα χάνει αυτάρκεια, ανθεκτικότητα και εισόδημα στην περιφέρεια — δηλαδή ακριβώς ό,τι χρειάζεται σε περίοδο πληθωρισμού και διεθνών κρίσεων.
Η «εντατική» έχει όνομα: κόστος, ρίσκο, χρηματοδότηση, νερό
- Κόστος παραγωγής: ενέργεια, καύσιμα, ζωοτροφές, λιπάσματα, συντήρηση — όλα “μπροστά”.
- Ρίσκο: καιρικά/ασθένειες/πυρκαγιές/ξηρασία. Η ασφάλιση και η αποζημίωση είναι συχνά αργές, γραφειοκρατικές ή ανεπαρκείς.
- Χρηματοδότηση: ο μικρός παραγωγός πληρώνει το ακριβότερο χρήμα, συχνά χωρίς πρόσβαση σε εργαλεία ρευστότητας.
- Υποδομές: νερό, εγγειοβελτιωτικά, αγροτικοί δρόμοι, ψυγεία, συλλογική τυποποίηση — τα «αντιπληθωριστικά» έργα της πραγματικής οικονομίας.
Αν αυτά μένουν όπως είναι, τότε η αγορά κάνει αυτό που ξέρει: “απορροφά” την αδυναμία του παραγωγού και “φορτώνει” την αντοχή του καταναλωτή.
Τι ειπώθηκε στο τραπέζι της συζήτησης
- Ότι ο πρωτογενής τομέας δεν σώζεται με μικροπαρεμβάσεις, αλλά με δομικές αλλαγές.
- Ότι οι παραγωγοί δεν είναι επαίτες: είναι κρίκος εθνικής ασφάλειας τροφίμων και περιφερειακής συνοχής.
- Ότι η ακρίβεια στο ράφι δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται μόνο με επικοινωνιακά “καλάθια”, όταν το χωράφι υποτιμάται συστηματικά.
Τι ισχύει ως μηχανισμός αγοράς (χωρίς συνθήματα)
- Ασύμμετρη ισχύς στις διαπραγματεύσεις: ο παραγωγός δεν μπορεί να “κρατήσει” το προϊόν του επ’ αόριστον.
- Έλλειμμα διαφάνειας: δεν υπάρχει καθαρός, δημόσια ελέγξιμος χάρτης του περιθωρίου ανά στάδιο.
- Κίνδυνος στρεβλώσεων ανταγωνισμού: όταν η συγκέντρωση αυξάνει, ο ανταγωνισμός μειώνεται — και η τιμή “κλειδώνει” υψηλά.
Τι λείπει θεσμικά (άρα τι πρέπει να μετρηθεί και να επιβληθεί)
- Ιχνηλασιμότητα κόστους–τιμής ανά στάδιο (όχι θεωρητικά: λειτουργικά, με δεδομένα).
- Ενεργή εποπτεία περιθωρίων με κανόνες και κυρώσεις, όχι ευχές.
- Κίνητρα ισχύος στον παραγωγό: ομαδοποίηση, συμβολαιακή γεωργία με δίκαιους όρους, πρόσβαση σε αποθήκευση/τυποποίηση.
- Η χώρα δεν μπορεί να έχει φθηνό χωράφι και ακριβό ράφι επ’ αόριστον χωρίς να σπάσει ο κρίκος της παραγωγής.
- Όταν ο παραγωγός γονατίζει, δεν κερδίζει ο καταναλωτής — απλώς αργεί λίγο η κατάρρευση.
- Η ακρίβεια δεν νικιέται με συνθήματα. Θέλει κανόνες αγοράς, διαφάνεια και επιβολή.
- Ποιο είναι το πραγματικό περιθώριο κέρδους ανά στάδιο (παραγωγή–συλλογή–χονδρική–λιανική) σε βασικά προϊόντα, και ποιος το ελέγχει με δεδομένα;
- Υπάρχει μηχανισμός έγκαιρης παρέμβασης όταν η ψαλίδα ανοίγει πέρα από εύλογα κόστη (ενέργεια/μεταφορά/απώλειες); Αν όχι, γιατί;
- Τι πολιτική εφαρμόζεται ώστε ο παραγωγός να αποκτά διαπραγματευτική ισχύ (ομάδες παραγωγών, αποθήκευση, τυποποίηση, συμβολαιακή γεωργία με ισότιμους όρους);
- Πώς προστατεύεται ο παραγωγός από αθέμιτες εμπορικές πρακτικές (καθυστερήσεις πληρωμών, μονομερείς αλλαγές όρων, “επιστροφές”, πιέσεις τιμών);
- Πότε θα αποκτήσει η χώρα σοβαρή στρατηγική ανθεκτικότητας για νερό, ασφάλιση κινδύνου και χρηματοδότηση του πρωτογενούς — ώστε να μην μιλάμε κάθε χρόνο για τα ίδια;
Ο πρωτογενής τομέας είναι η «σιωπηλή υποδομή» της κοινωνίας: χωρίς αυτόν, η ακρίβεια γίνεται μόνιμη, η περιφέρεια αδειάζει, η διατροφική ασφάλεια γίνεται εισαγόμενο προϊόν. Αν το πολιτικό σύστημα συνεχίσει να τον αντιμετωπίζει σαν πρόβλημα που λύνεται με ασπιρίνες, τότε δεν θα μιλάμε για κρίση — θα μιλάμε για μη αναστρέψιμη ζημιά. Και τότε, η ερώτηση δεν θα είναι «πόσο κοστίζει το καλάθι». Θα είναι «ποιος άφησε να σβήσει η παραγωγή»