Πίσω από την καθημερινή έκφραση που λέμε σχεδόν χαριτολογώντας, υπάρχει μια νύχτα πανικού, ένα γερασμένο πλοίο, έντεκα νεκροί και μια ιστορία ντροπής για την ελληνική ακτοπλοΐα.
Τη φράση «έγινε της Πόπης» τη χρησιμοποιούμε για να περιγράψουμε το μπάχαλο. Τη φασαρία. Την κατάσταση που ξεφεύγει από κάθε έλεγχο. Λίγοι όμως γνωρίζουν ότι πίσω από αυτές τις τρεις λέξεις δεν κρύβεται κάποια αστεία λαϊκή ιστορία, αλλά ένα πραγματικό ναυάγιο. Μια τραγωδία στη θάλασσα, λίγα μίλια έξω από τον Πειραιά.
Το βράδυ της 27ης Νοεμβρίου 1934, το επιβατικό πλοίο «Πόπη» ξεκίνησε μέσα σε κακοκαιρία. Ήταν παλιό, κουρασμένο, με σοβαρές ελλείψεις ασφαλείας και με δεκάδες ανθρώπους στο κατάστρωμα. Λίγο αργότερα, κοντά στη νησίδα Κασίδι, στη Βουλιαγμένη, η διαδρομή μετατράπηκε σε εφιάλτη. Το πλοίο προσάραξε, πήρε κλίση, έβαλε νερά και πάνω του επικράτησε πανικός.
Το πλοίο που κουβαλούσε ανθρώπους — αλλά το σύστημα έβλεπε εμπόρευμα
Το «Πόπη» δεν ήταν ένα σύγχρονο και ασφαλές πλοίο για τα δεδομένα της εποχής. Ήταν ένα γερασμένο σκαρί, με δεκαετίες στην πλάτη του, μετασκευές, αλλαγές χρήσης και μια πορεία που έδειχνε περισσότερο την προχειρότητα της ακτοπλοΐας παρά τη σοβαρότητα μιας οργανωμένης συγκοινωνίας.
Κι όμως, ταξίδευε.
Με επιβάτες. Με εμπορεύματα. Με ανθρώπους που εμπιστεύτηκαν τη ζωή τους σε ένα μέσο που όφειλε να τους μεταφέρει με ασφάλεια.
Όταν το πλοίο προσάραξε στη νησίδα Κασίδι, η στεριά ήταν κοντά. Η σωτηρία δεν ήταν αδύνατη. Δεν μιλάμε για ένα ναυάγιο στη μέση του πελάγους. Δεν μιλάμε για μια τραγωδία χωρίς καμία ελπίδα. Μιλάμε για μια κατάσταση που μπορούσε να περιοριστεί, αν υπήρχε ψυχραιμία, οργάνωση και στοιχειώδης ευθύνη.
Αντί γι’ αυτό, επικράτησε χάος.
Όταν χάνεται η ευθύνη, αρχίζει η τραγωδία
Το πλοίο άρχισε να παίρνει κλίση. Νερά μπήκαν στο σκάφος. Οι επιβάτες πανικοβλήθηκαν. Το σκοτάδι, η κακοκαιρία και η έλλειψη καθοδήγησης μετέτρεψαν το κατάστρωμα σε σκηνή τρόμου.
Και εκεί, σύμφωνα με τις αφηγήσεις που έμειναν, γράφτηκε η πιο ντροπιαστική λεπτομέρεια: την ώρα που άνθρωποι πάλευαν να σωθούν, προτεραιότητα φέρεται να δόθηκε στη διάσωση των εμπορευμάτων. Στα τυριά. Στο φορτίο. Στην αξία του πράγματος, όχι στη ζωή του ανθρώπου.
Αυτή είναι η πραγματική ουσία της φράσης.
«Έγινε της Πόπης» δεν σημαίνει απλώς έγινε φασαρία. Σημαίνει πως κατέρρευσε η τάξη. Πως χάθηκε το μέτρο. Πως σε μια κρίσιμη στιγμή, αντί να λειτουργήσει η ευθύνη, λειτούργησε η ασυνεννοησία, ο πανικός και η ιδιοτέλεια.
Το αποτέλεσμα ήταν έντεκα νεκροί. Έντεκα άνθρωποι χάθηκαν, παρότι το πλοίο δεν βυθίστηκε ολοκληρωτικά. Χάθηκαν μέσα στο χάος. Μέσα στην εγκατάλειψη. Μέσα στην προχειρότητα.
Οι χωροφύλακες που έκαναν αυτό που έπρεπε να κάνει το πλήρωμα
Μέσα σε εκείνη τη νύχτα, υπήρξαν και άνθρωποι που στάθηκαν όρθιοι. Τρεις χωροφύλακες, οι οποίοι βρίσκονταν στο πλοίο συνοδεύοντας κρατουμένους, φέρεται να έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στη διάσωση επιβατών.
Με αυτοσχέδια μέσα, με ψυχραιμία και χωρίς να είναι αυτή η βασική τους αποστολή, προσπάθησαν να οργανώσουν τη μεταφορά ανθρώπων προς τη στεριά.
Εκεί φαίνεται και το μεγάλο ανάποδο της ιστορίας: εκείνοι που δεν είχαν την κύρια ευθύνη, έδρασαν. Εκείνοι που όφειλαν να έχουν σχέδιο, δεν το είχαν ή δεν το εφάρμοσαν όπως έπρεπε.
Αυτό είναι που κάνει την ιστορία ακόμη πιο βαριά. Δεν ήταν μόνο η κακοκαιρία. Δεν ήταν μόνο το ατύχημα. Ήταν η κατάρρευση της ανθρώπινης και επαγγελματικής ευθύνης.
Το πλοίο άλλαξε όνομα, αλλά η μνήμη δεν άλλαξε
Μετά το ναυάγιο, το «Πόπη» ρυμουλκήθηκε στον Πειραιά, επισκευάστηκε πρόχειρα και επέστρεψε σε δρομολόγια. Όμως η φήμη του είχε τελειώσει.
Ο κόσμος το απέφευγε. Το φοβόταν. Το όνομά του είχε πλέον ταυτιστεί με τον πανικό, την ατυχία, την ανευθυνότητα και τη συμφορά.
Αργότερα μετονομάστηκε σε «Ήπειρος». Αλλά τι να σου κάνει ένα καινούργιο όνομα όταν η ιστορία έχει ήδη γραφτεί; Τα ονόματα αλλάζουν στα χαρτιά. Η μνήμη του κόσμου, όμως, δεν σβήνει τόσο εύκολα.
Και κάπως έτσι, η «Πόπη» έφυγε από τα δρομολόγια και μπήκε στη γλώσσα.
Έγινε φράση. Έγινε λαϊκή έκφραση. Έγινε τρόπος να περιγράφουμε το ανεξέλεγκτο μπάχαλο.
Μόνο που πίσω από το μπάχαλο υπήρχαν νεκροί.
Το «έγινε της Πόπης» δεν είναι απλώς μια ατάκα της καθημερινότητας. Είναι μια μικρή λαϊκή επιτύμβια στήλη.
Μας θυμίζει ότι η προχειρότητα σκοτώνει. Ότι η ανευθυνότητα δεν είναι γραφικότητα. Ότι το χάος δεν είναι πάντα αστείο. Μερικές φορές έχει ονόματα, πρόσωπα, οικογένειες και νεκρούς.
Και κάθε φορά που λέμε «έγινε της Πόπης», ίσως αξίζει να θυμόμαστε πως κάποτε αυτή η φράση δεν περιέγραφε έναν καβγά, μια φασαρία ή ένα μπάχαλο.
Περιέγραφε ανθρώπους που χάθηκαν στη θάλασσα, επειδή κάποιοι δεν έκαναν αυτό που έπρεπε.