«Κυριαρχεί η αδιαφάνεια και η συγκάλυψη», είπε ο Ευάγγελος Βενιζέλος σε επετειακή εκδήλωση για τα 15 χρόνια της εφημερίδας «δημοκρατία». Και το βάρος της φράσης δεν είναι η “ατάκα”, αλλά το πλαίσιο: όταν μια κριτική διατυπώνεται ως θεσμική διάγνωση, δεν λειτουργεί σαν κομματική αντιπαράθεση – λειτουργεί σαν προειδοποίηση για τη φθορά των κανόνων.
Ο πρώην υπουργός έβαλε στο ίδιο κάδρο δύο επίπεδα: την ελληνική πολιτική εμπειρία και τη μεγάλη εικόνα της Ευρώπης. Μίλησε για κρίση της δημοκρατίας, για διάρρηξη του κοινωνικού συμβολαίου και για την ανάγκη αξιόπιστων θεσμών που να αντέχουν στη φθορά της καθημερινής σύγκρουσης. Το μήνυμα ήταν σαφές: όταν η κοινωνία χάνει την εμπιστοσύνη της ότι “οι κανόνες ισχύουν για όλους”, τότε ξεκινά η δημοκρατική κόπωση — μια αργή αποστράγγιση νοήματος, συμμετοχής και συνοχής.
Η αιχμή του δεν στάθηκε μόνο σε ένα περιστατικό, αλλά σε ένα κλίμα: στην αίσθηση ότι η διαφάνεια εφαρμόζεται επιλεκτικά και ότι, όταν οι υποθέσεις γίνονται δύσκολες ή επικίνδυνες πολιτικά, κυριαρχεί η λογική της άμυνας και όχι της λογοδοσίας. Σε αυτό το σημείο η έννοια της “συγκάλυψης” γίνεται κάτι πιο μεγάλο από μια κατηγορία: γίνεται περιγραφή ενός μηχανισμού εξουσίας που αντιμετωπίζει την αλήθεια ως κόστος.
Και εκεί ακριβώς εμφανίζεται η “σταδιακή τοξικότητα” για την οποία προειδοποίησε. Όχι ως ύφος, αλλά ως αποτέλεσμα: όταν δεν υπάρχει καθαρή λογοδοσία, η κοινωνία πολώνεται. Ο ένας υποψιάζεται, ο άλλος ειρωνεύεται, οι θεσμοί φαίνονται ανήμποροι ή στρατευμένοι, και τελικά ο πολίτης κουράζεται — όχι από την πολιτική, αλλά από την αίσθηση ότι δεν αλλάζει τίποτα, όσο κι αν αλλάζουν τα πρόσωπα.
Τα ερωτήματα που μένουν (και καίνε)
- Πώς αποδεικνύεται στην πράξη ότι δεν υπάρχουν “ασυλίες” και “ειδικές μεταχειρίσεις”;
- Ποιοι μηχανισμοί διαφάνειας λειτουργούν προληπτικά και όχι μόνο κατόπιν εορτής;
- Πότε μια κυβέρνηση οφείλει να προτάσσει τη λογοδοσία, ακόμη κι αν πολιτικά την πληγώνει;
- Πώς ξαναδένει το κοινωνικό συμβόλαιο όταν ο πολίτης πιστεύει ότι οι κανόνες είναι διαπραγματεύσιμοι;
- Η διαφάνεια δεν είναι σύνθημα. Είναι διαδικασία.
- Η λογοδοσία δεν είναι επικοινωνία. Είναι κόστος — και αν δεν το πληρώσει η εξουσία, το πληρώνει η κοινωνία.
- Η δημοκρατία δεν καταρρέει πάντα με θόρυβο. Συχνά φθείρεται με “σιωπηλές εξαιρέσεις”.