Το πιο βολικό ψέμα της νεοελληνικής ιστορίας είναι ότι μετά το 1821 «στράβωσε ο δρόμος» από πρόσωπα, ίντριγκες και κακές συγκυρίες. Όχι. Το πρόβλημα ήταν βαθύτερο, δομικό και ιστορικά βαρύτερο: το ελλαδικό κράτος που συγκροτήθηκε μετά την Επανάσταση δεν υπήρξε η δικαίωσή της, αλλά η σταδιακή ακύρωση του ίδιου του προτάγματός της.
Η Επανάσταση γέννησε προσδοκία ελευθερίας, λαϊκής κυριαρχίας και πολιτικής αυτενέργειας. Το καθεστώς που επιβλήθηκε στη συνέχεια έφερε απολυταρχία, συγκεντρωτισμό, ξένη επιτροπεία και ελέω Θεού μοναρχία. Με απλά λόγια: εκεί που ο αγώνας ζητούσε πολίτες, το κράτος κατασκεύασε υπηκόους.
Το πρόταγμα του 1821: ελευθερία, συμμετοχή, αυτοκυβέρνηση
Η Επανάσταση του 1821 δεν ήταν απλώς μια εθνική εξέγερση απέναντι στην Οθωμανική κυριαρχία. Ήταν και μια βαθιά πολιτική έκρηξη. Στα επαναστατικά Συντάγματα, στις συνελεύσεις, στις τοπικές μορφές οργάνωσης, ακόμη και μέσα στις αντιφάσεις του Αγώνα, υπήρχε ένα καθαρό νήμα: η εξουσία δεν είναι θεόσταλτη· πρέπει να εδράζεται στο έθνος, στους αγωνιζόμενους, στην κοινότητα των ελεύθερων ανθρώπων.
Αυτό ήταν το ριζοσπαστικό περιεχόμενο της Επανάστασης. Όχι μόνο να φύγει ο δυνάστης, αλλά να αλλάξει η ίδια η νομιμοποίηση της εξουσίας. Να περάσουμε από τον υπήκοο στον πολίτη. Από την επιβολή στην αυτοθέσμιση. Από την αυθεντία του θρόνου στη βούληση του έθνους.
Το καθεστώς που επιβλήθηκε: απολυταρχία, ξενόφερτη δυναστεία, πολιτική ανηλικότητα
Και όμως, αυτό ακριβώς το πρόταγμα μπήκε στο γύψο αμέσως μετά την Ανεξαρτησία. Αντί για οργανική συνέχεια της επαναστατικής εμπειρίας, επιβλήθηκε ένα συγκεντρωτικό κρατικό μόρφωμα, κομμένο και ραμμένο στις ανάγκες ελέγχου: βαυαρική αντιβασιλεία, απολυταρχία, ελέω Θεού μοναρχία, διοίκηση που κατέβαινε από τα πάνω προς τα κάτω σαν διαταγή, όχι σαν λαϊκή εντολή.
Εκεί που η Επανάσταση είχε ανοίξει χώρο για πολιτική ενηλικίωση, το νέο καθεστώς εγκατέστησε πολιτική ανηλικότητα. Ο λαός που μάτωσε για να γίνει κυρίαρχος, κλήθηκε να γονατίσει μπροστά σε θρόνο εισαγόμενο, σε μηχανισμούς εξάρτησης και σε ένα κράτος που δεν τον εμπιστευόταν, αλλά τον φοβόταν. Δεν οικοδομήθηκε κράτος της Επανάστασης. Οικοδομήθηκε κράτος πάνω στα ερείπια της Επανάστασης.
Το αληθινό «τίς πταίει;»: το μοντέλο του ελλαδικού κράτους
Γι’ αυτό το «τίς πταίει;» δεν εξαντλείται σε βασιλιάδες, αυλικούς ή κοτζαμπάσηδες, όσο βαρύς κι αν είναι ο ιστορικός τους ρόλος. Πταίει το ίδιο το μοντέλο κρατικής συγκρότησης που εγκαθιδρύθηκε: ένα κράτος εξαρτημένο από ξένες δυνάμεις, συγκεντρωτικό απέναντι στην κοινωνία, αυταρχικό απέναντι στη λαϊκή συμμετοχή, πρόθυμο να μετατρέπει την εθνική απελευθέρωση σε διοικητική υποταγή.
Από εκεί ξεκινά και μια μακριά ελληνική παθογένεια που δεν έχει λήξει ποτέ πραγματικά: κράτος χωρίς βαθιά δημοκρατική θεμελίωση, εξουσία που αντιμετωπίζει την κοινωνία ως πρόβλημα προς διαχείριση, ελίτ που θεωρούν τη χώρα λάφυρο και όχι κοινό πολιτικό σπίτι. Η μεγαλύτερη τραγωδία δεν ήταν ότι μετά το 1821 χάθηκαν μερικές μάχες εξουσίας. Η μεγαλύτερη τραγωδία ήταν ότι χάθηκε η ευκαιρία να γεννηθεί μια πολιτεία αντάξια της Επανάστασης.
Το 1821 δεν ηττήθηκε στο πεδίο. Ηττήθηκε όταν η ελευθερία μεταφράστηκε σε θρόνο, όταν η λαϊκή κυριαρχία ντύθηκε κρατική στολή και όταν ο αγωνιστής μετατράπηκε ξανά σε υπήκοο. Αυτό είναι το αληθινό ελληνικό σκάνδαλο: δεν παρέκκλινε απλώς η πορεία της Επανάστασης — της φόρεσαν στέμμα για να τη θάψουν.