Οι ορεινές, ημιορεινές και μεθοριακές περιοχές της χώρας δεν πεθαίνουν από φυσικά αίτια. Πεθαίνουν από κρατική εγκατάλειψη, παραγωγική αποδιάρθρωση, στεγαστική ανυπαρξία, φορολογική αποθάρρυνση και δημογραφική ασφυξία.
Η αναγέννησή τους δεν θα έρθει με συνέδρια, φωτογραφίες υπουργών και ευχολόγια περί «περιφερειακής ανάπτυξης». Θα έρθει μόνο αν στηθεί σχέδιο επιστροφής ανθρώπων και επανεκκίνησης παραγωγής, με γη, στέγη, υποδομές, υγεία, παιδεία, αγορές και ειδικό φορολογικό καθεστώς.
Το πραγματικό πρόβλημα: ερήμωση, όχι απλώς “υστέρηση”
Η δημόσια συζήτηση αντιμετωπίζει εδώ και χρόνια τις φθίνουσες περιοχές σαν να πρόκειται απλώς για «περιοχές που χρειάζονται λίγη ακόμη ενίσχυση». Αυτό είναι ψέμα.
Η αλήθεια είναι πολύ σκληρότερη: σε μεγάλα τμήματα της ελληνικής περιφέρειας έχουμε ήδη περάσει στο στάδιο της δημογραφικής κατάρρευσης, της παραγωγικής εγκατάλειψης και της εδαφικής απογύμνωσης.
Όταν φεύγουν οι νέοι, κλείνουν σπίτια, χωράφια, σχολεία, ιατρεία, μαγαζιά και εργαστήρια, δεν μιλάμε για «τοπική κάμψη». Μιλάμε για σιωπηλή απόσυρση του ελληνικού κράτους από την ίδια του την επικράτεια.
Το πρόβλημα, λοιπόν, δεν είναι μόνο κοινωνικό ή οικονομικό. Είναι και εθνικό. Γιατί μια χώρα που αδειάζει τα σύνορά της, τα χωριά της και τις παραγωγικές της ρίζες, αργά ή γρήγορα αδειάζει και από προοπτική.
Η μόνη σοβαρή απάντηση: άνθρωποι και παραγωγή
Όποιος μιλά για αναγέννηση αυτών των περιοχών χωρίς να βάζει στο κέντρο τον άνθρωπο και την παραγωγή, απλώς ανακυκλώνει αποτυχημένες συνταγές.
Η πρώτη προτεραιότητα είναι η επιστροφή και εγκατάσταση πληθυσμού. Νέοι άνθρωποι, νέα ζευγάρια, οικογένειες, επιστήμονες, επαγγελματίες, παραγωγοί. Όχι με ρομαντικά κηρύγματα περί «επιστροφής στο χωριό», αλλά με πραγματικά κίνητρα:
- κατοικία ή γη,
- πρόσβαση σε υποδομές,
- υγεία και εκπαίδευση,
- ψηφιακή συνδεσιμότητα,
- εργασιακή και επιχειρηματική στήριξη.
Η δεύτερη προτεραιότητα είναι η νέα παραγωγή. Όχι απλώς να “κατοικηθούν” ξανά οι περιοχές, αλλά να αποκτήσουν οικονομική λειτουργία. Να παράγουν πλούτο, προϊόν, μεταποίηση, απασχόληση, τοπική προστιθέμενη αξία.
Χωρίς παραγωγή, η επανακατοίκηση θα είναι πρόσκαιρη. Χωρίς ανθρώπους, καμία επένδυση δεν θα κρατήσει. Αυτά τα δύο είναι αδιάσπαστα.
Τι πρέπει να γίνει τώρα – και όχι “κάποτε”
Αν η χώρα ήθελε πραγματικά να συγκρατήσει και να αναγεννήσει τις φθίνουσες περιοχές, θα είχε ήδη ξεκινήσει ένα έκτακτο σχέδιο σε έξι άξονες:
1. Καταγραφή και αξιοποίηση ανενεργών δημόσιων κτιρίων
Εγκαταλειμμένα σχολεία, κτίρια υπουργείων, δημοτικά ακίνητα, αδρανές δημόσιο απόθεμα. Όχι να σαπίζουν, αλλά να γίνουν εργαλείο στεγαστικής και οικιστικής πολιτικής.
2. Πρόγραμμα κατοικίας και επανακατοίκησης
Παραχώρηση κατοικιών ή ακινήτων με όρους μόνιμης εγκατάστασης, ανακατασκευής και πολυετούς παραμονής. Εκεί κρίνεται η σοβαρότητα κάθε πολιτικής.
3. Υποδομές που να επιτρέπουν ζωή
Δρόμοι, νερό, ρεύμα, αποχέτευση, καθαριότητα, γρήγορο internet. Όχι υποσχέσεις. Υποδομές.
4. Υγεία και παιδεία με σύγχρονους όρους
Τοπικές μονάδες υγείας, τηλεϊατρική, λειτουργικά σχολικά δίκτυα, προσχολική κάλυψη. Καμία οικογένεια δεν μένει μόνιμα κάπου αν αισθάνεται ακάλυπτη.
5. Τοπικά γραφεία ανάπτυξης στους Δήμους
Με ρόλο να χτίζουν βιώσιμα επενδυτικά σχέδια, να διασυνδέουν παραγωγούς με χρηματοδότηση και αγορές, να συνοδεύουν τη μετάβαση της πρώτης κρίσιμης πενταετίας.
6. Ειδικό φορολογικό καθεστώς
Όποιος εγκαθίσταται, επενδύει και παράγει σε φθίνουσα περιοχή, πρέπει να έχει ουσιαστικά μειωμένο φορολογικό βάρος. Διαφορετικά, το κράτος τού λέει στην πράξη: “μείνε στην Αθήνα να ασφυκτιάς”.
Πολιτική ανάγνωση
Η αλήθεια είναι άβολη: το λεγόμενο «βαθύ αθηναϊκό κράτος» εξακολουθεί να βλέπει την περιφέρεια ως διαχειριστικό βάρος, όχι ως στρατηγικό εθνικό κεφάλαιο.
Γι’ αυτό και η συζήτηση εξαντλείται σε προγράμματα-βιτρίνα, αποσπασματικά εργαλεία, ευρωπαϊκούς φακέλους και δημόσιες σχέσεις.
Όμως η συγκυρία πλέον πιέζει αλλιώς:
- η στεγαστική κρίση στα αστικά κέντρα κορυφώνεται,
- οι νέοι ασφυκτιούν από κόστος ζωής και απουσία προοπτικής,
- η περιφέρεια αδειάζει επικίνδυνα,
- η χώρα χρειάζεται νέα παραγωγική βάση.
Αυτό σημαίνει ότι υπάρχει ιστορικό παράθυρο για μια μεγάλη αντιστροφή. Αλλά μόνο αν το κράτος σταματήσει να πουλάει θεωρία και αποφασίσει να δώσει γη, στέγη, δίκτυα, χρηματοδότηση και φορολογικά κίνητρα.
Ναι, οι υπό ερήμωση και φθίνουσες περιοχές της χώρας μπορούν να αναγεννηθούν.
Αλλά όχι με το σημερινό μοντέλο εγκατάλειψης.
Όχι με “ημερίδες για την περιφέρεια”.
Όχι με πολιτικούς που θυμούνται τα χωριά μόνο προεκλογικά.
Η αναγέννηση θα έρθει μόνο ως συντεταγμένη εθνική στρατηγική επανακατοίκησης και παραγωγικής επανεκκίνησης.
Δηλαδή με απόφαση να ξαναγίνει η ελληνική περιφέρεια τόπος ζωής, εργασίας, οικογένειας και δημιουργίας — όχι μουσείο μνήμης και στατιστικό πένθος.
Οι φθίνουσες περιοχές δεν ζητούν οίκτο. Ζητούν κράτος. Και αν το κράτος συνεχίσει να απουσιάζει, τότε δεν θα ερημώνει μόνο η περιφέρεια — θα ερημώνει η ίδια η Ελλάδα.