Μόνο στην Ελλάδα, συντροφάκια μου καλά, θα μπορούσαμε να πετύχουμε αυτό το αρχιτεκτονικό και διοικητικό θαύμα: να διαθέτουμε ορισμένους από τους αυστηρότερους πολεοδομικούς και κτιριοδομικούς κανονισμούς της Ευρώπης και, ταυτόχρονα, μερικές από τις πιο άναρχες, δύσμορφες και κακοποιημένες πόλεις της.
Δεν πρόκειται απλώς για οξύμωρο. Πρόκειται για ολόκληρο σύστημα.
Όσο περισσότεροι νόμοι, εγκύκλιοι, εξαιρέσεις, παρεκκλίσεις, γνωμοδοτήσεις και ερμηνευτικές διατάξεις υπάρχουν, τόσο μεγαλύτερη γίνεται η εξουσία εκείνου που κρατά τη σφραγίδα. Και όταν ο «αρμόδιος» έχει τη δυνατότητα να ερμηνεύσει μια διάταξη με τρεις, τέσσερις ή δεκατρείς διαφορετικούς τρόπους, τότε η τελική ερμηνεία μπορεί να εξαρτηθεί από το πόσο… πειστικός είναι ο φάκελος. Ή ο φάκελος μέσα στον φάκελο.
Ευτυχώς, ως μηχανολόγος, απέχω από το πανηγύρι των αρχιτεκτονικών επιτροπών, των εγκρίσεων παρεκκλίσεων, των νομιμοποιήσεων αυθαιρέτων και των λοιπών λουλουδάτων διαδικασιών. Τα παιδικά μου τραύματα, όμως, τα κουβαλώ ακόμη. Τότε που οι μελέτες περνούσαν από «έλεγχο» και ορισμένοι συνάδελφοι-ελεγκτές περίμεναν το κατιτίς τους για να κατεβάσουν από τον ουρανό τη Μεγάλη του Κράτους Σφραγίδα και να την ακουμπήσουν μεγαλόψυχα επάνω στα σχέδια.
Κι αν η οικοδομή βρίσκεται κοντά σε διατηρητέο κτίριο και χρειάζεται έγκριση από την Εφορεία Νεωτέρων Μνημείων, τότε καλό κουράγιο. Δεν θα το ευχόμουν ούτε στον εχθρό μου. Εκεί η διαδικασία μπορεί να μετατραπεί σε οδύσσεια χωρίς Ιθάκη, αλλά με αμέτρητες επιτροπές, υπογραφές και «διορθώσεις».
Η παρέκκλιση αξίζει χρυσάφι
Οι εγκρίσεις που απαιτούνται για παρεκκλίσεις από τους γενικούς όρους δόμησης αποτελούν το προνομιακό πεδίο της συναλλαγής. Διότι η παρέκκλιση δεν είναι πάντοτε μια αθώα τεχνική λεπτομέρεια. Μπορεί να σημαίνει εκατοντάδες επιπλέον τετραγωνικά μέτρα και κέρδη εκατοντάδων χιλιάδων ευρώ.
Ας υποθέσουμε ότι κάποιος εξασφαλίζει τη δυνατότητα να οικοδομήσει επιπλέον 200 τετραγωνικά μέτρα σε μια περιοχή όπου τα ακίνητα πωλούνται προς 6.000 ευρώ το τετραγωνικό. Το συνολικό οικονομικό όφελος μπορεί να ξεπεράσει κατά πολύ το ένα εκατομμύριο ευρώ, με το καθαρό κέρδος να αγγίζει εκατοντάδες χιλιάδες.
Θα στενοχωρηθεί, άραγε, αν χρειαστεί να «λαδώσει» τον μηχανισμό με είκοσι χιλιάδες ευρώ;
Μάλλον θα το καταγράψει στα έξοδα του έργου, δίπλα στα μπετά, στα σίδερα και στα κουφώματα.
Γιατί και οι πελάτες δεν είναι πάντα τα αθώα θύματα μιας διεφθαρμένης διοίκησης. Πολλές φορές είναι οι πρόθυμοι χρηματοδότες της. Η διαφθορά χρειάζεται δύο πλευρές: εκείνον που ζητά και εκείνον που γνωρίζει ότι, πληρώνοντας, θα αποκτήσει κάτι που διαφορετικά δεν δικαιούται.
Η πολυνομία γεννά το «παραθυράκι»
Το βαθύτερο πρόβλημα είναι ότι κάθε οικόπεδο και κάθε αγροτεμάχιο μπορεί να διέπεται από διαφορετικό πλέγμα τοπικών όρων, παλαιών διαταγμάτων, ειδικών περιορισμών, χρήσεων γης, αποφάσεων, χαρακτηρισμών και εξαιρέσεων.
Δεν έχουμε έναν απλό κανόνα που να λέει: «Αυτά δικαιούσαι να χτίσεις, αυτά δεν δικαιούσαι και η υπόθεση τελείωσε».
Έχουμε έναν λαβύρινθο. Και μέσα στον λαβύρινθο κατοικούν οι ερμηνείες, οι παρεκκλίσεις, τα παραθυράκια και οι μεσάζοντες.
Η πλήρης αυτοματοποίηση των οικοδομικών αδειών είναι εξαιρετικά δύσκολη όσο το θεσμικό πλαίσιο παραμένει τόσο πολύπλοκο. Όμως αυτή η πολυπλοκότητα δεν είναι πάντοτε ατύχημα. Για πολλούς είναι χρήσιμη. Είναι η πρώτη ύλη της εξουσίας τους.
Κάθαρση που κανείς δεν επιθυμεί
Ήμανε νιος και γέρασα ακούγοντας υποσχέσεις για «κάθαρση» στις Πολεοδομίες.
Ψηφιοποίηση, διαφάνεια, εσωτερικοί έλεγχοι, ανεξάρτητες επιτροπές, ηλεκτρονικοί φάκελοι, αυστηρές ποινές. Κάθε κυβέρνηση παρουσιάζει το καινούργιο σύστημα που, υποτίθεται, θα εξαφανίσει τη διαφθορά.
Και η διαφθορά παραμένει εκεί, ακλόνητη σαν αυθαίρετο που νομιμοποιείται κάθε δέκα χρόνια με έναν νέο νόμο.
Η αλήθεια είναι απλή: πραγματική κάθαρση δεν θέλουν όλοι. Δεν τη θέλει ο υπάλληλος που πλουτίζει από την υπογραφή. Δεν τη θέλει ο εργολάβος που αγοράζει επιπλέον τετραγωνικά. Δεν τη θέλει ο ιδιοκτήτης που αναζητά «λύση» για το αυθαίρετό του. Και πολλές φορές δεν τη θέλει ούτε το πολιτικό σύστημα, που χρησιμοποιεί τον πολεοδομικό λαβύρινθο ως μηχανισμό εξυπηρετήσεων.
Κοιτάξτε όσα κατά καιρούς αποκαλύπτονται στην Κρήτη, στη Χαλκιδική και στα λεγόμενα «ακριβά» νησιά. Εκεί όπου ένα τετραγωνικό γης αξίζει περιουσία, η υπογραφή ενός υπαλλήλου μπορεί επίσης να αξίζει περιουσία.
Γιατί, όπως θα έλεγε και ο αείμνηστος Καλογήρου:
Είναι πολλά τα λεφτά, Άρη.
Συνεχίζουμε τώρα με δημοτική μουσική, κλαρίνα και το παραδοσιακό άσμα:
«Έλα, σφράγισέ μου τον φάκελο, να σου χτίσω κι έναν όροφο…»