Οι σεισμοί δεν μπορούν να προβλεφθούν, αλλά οι καταρρεύσεις και οι ανθρώπινες απώλειες μπορούν να περιοριστούν – Αναγκαίο ένα εθνικό πρόγραμμα ελέγχου και ενίσχυσης των παλαιών κτιρίων
Οι δύο ισχυρότατοι σεισμοί που έπληξαν τη Βενεζουέλα, μεγέθους περίπου 7,2 και 7,5 βαθμών, δεν αποτελούν μόνο μία ακόμη μεγάλη φυσική καταστροφή. Αποτελούν και μια σοβαρή προειδοποίηση για χώρες με υψηλή σεισμικότητα, όπως η Ελλάδα.
Το φαινόμενο παρουσιάζει ιδιαίτερο επιστημονικό ενδιαφέρον, καθώς οι σεισμοί προήλθαν από μεγάλα ρήγματα οριζόντιας ολίσθησης, στην περιοχή όπου συναντώνται η πλάκα της Καραϊβικής και η πλάκα της Νότιας Αμερικής.
Η πιθανότητα εκδήλωσης ενός ισχυρού σεισμού στην περιοχή είχε επισημανθεί από επιστημονικές μελέτες. Κανείς, όμως, δεν είχε προβλέψει ότι θα ακολουθούσε ένα τόσο καταστροφικό «δίδυμο» σεισμικών δονήσεων.
Για ακόμη μία φορά αποδεικνύεται ότι η συμπεριφορά των μεγάλων ρηγμάτων δεν ακολουθεί πάντοτε τα αναμενόμενα σενάρια.
Το φαινόμενο της υπερδιατμητικής διάρρηξης
Ένα από τα βασικά ερωτήματα που εξετάζουν οι επιστήμονες είναι εάν η διάρρηξη του ρήγματος εξελίχθηκε με υπερδιατμητική ταχύτητα, το λεγόμενο φαινόμενο «supershear».
Σε αυτή την περίπτωση, η διάρρηξη διαδίδεται ταχύτερα από τα διατμητικά σεισμικά κύματα, δημιουργώντας ένα φαινόμενο που θα μπορούσε να παρομοιαστεί με το κρουστικό κύμα ενός υπερηχητικού αεροσκάφους.
Η ενέργεια του σεισμού δεν κατανέμεται ομοιόμορφα. Αντίθετα, κατευθύνεται με ιδιαίτερα μεγάλη ένταση προς συγκεκριμένες περιοχές, αυξάνοντας δραματικά τις επιταχύνσεις και, κατά συνέπεια, τις ζημιές στα κτίρια.
Για τον λόγο αυτόν δεν έχει σημασία μόνο το μέγεθος ενός σεισμού. Κρίσιμα στοιχεία αποτελούν επίσης:
- η κατεύθυνση της διάρρηξης,
- η ταχύτητα με την οποία κινήθηκε,
- η απόσταση των πόλεων από το ρήγμα,
- η ποιότητα και η αντοχή των κατασκευών.
Οι ενεργές σεισμικές ζώνες στην Ελλάδα
Η Ελλάδα διαθέτει τρεις κύριες ζώνες ενεργών ρηγμάτων οριζόντιας μετατόπισης, οι οποίες μπορούν να προκαλέσουν σεισμούς που ενδέχεται να πλησιάσουν ακόμη και το μέγεθος 7.
Πρόκειται για:
- το ρήγμα Μετασχηματισμού της Κεφαλονιάς,
- την Τάφρο του Βορείου Αιγαίου,
- τη ζώνη διάτμησης της Θράκης και του βορειοανατολικού Αιγαίου.
Ωστόσο, οι περισσότεροι μεγάλοι σεισμοί στην Ελλάδα προέρχονται από διαφορετικού τύπου ρήγματα.
Στον Κορινθιακό Κόλπο και στην κεντρική Ελλάδα κυριαρχούν τα κανονικά ρήγματα, ενώ κατά μήκος του Ελληνικού Τόξου, νότια της Πελοποννήσου και της Κρήτης, βρίσκονται ανάστροφα ή ωστικά ρήγματα.
Σε αυτή την περιοχή έχουν καταγραφεί οι μεγαλύτεροι ιστορικοί σεισμοί του ελλαδικού χώρου, με εκτιμώμενα μεγέθη ακόμη και από 8,2 έως 8,7 βαθμούς. Τέτοιου είδους υποθαλάσσιοι σεισμοί μπορούν να προκαλέσουν και ισχυρά τσουνάμι.
Το μεγάλο πρόβλημα των παλαιών κτιρίων
Το πραγματικό μάθημα από τη Βενεζουέλα δεν αφορά μόνο τη γεωλογία. Αφορά κυρίως την ποιότητα των κτιρίων και την προετοιμασία της Πολιτείας.
Η Ελλάδα είναι μία από τις περισσότερο σεισμογενείς χώρες της Ευρώπης, ενώ διαθέτει χιλιάδες παλαιές πολυκατοικίες και δημόσια κτίρια που κατασκευάστηκαν πριν από την εφαρμογή των σύγχρονων αντισεισμικών κανονισμών.
Ο πρωτοβάθμιος προσεισμικός έλεγχος που πραγματοποιείται στα δημόσια κτίρια είναι απαραίτητος, αλλά δεν αρκεί. Δεν αφορά το σύνολο των ιδιωτικών κατασκευών και δεν μπορεί πάντοτε να αποκαλύψει με ακρίβεια τη στατική κατάσταση ενός κτιρίου.
Απαιτούνται αναλυτικότεροι έλεγχοι, που θα εξετάζουν:
- την πραγματική κατάσταση του φέροντος οργανισμού,
- την ποιότητα του σκυροδέματος,
- τον οπλισμό των υποστυλωμάτων και των δοκών,
- τις μεταγενέστερες αυθαίρετες επεμβάσεις,
- την αντιστοιχία της κατασκευής με την οικοδομική άδεια,
- την ύπαρξη μαλακού ορόφου ή άλλων σοβαρών αδυναμιών.
Ο κίνδυνος της κατάρρευσης «πάνκεϊκ»
Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλούν οι καταρρεύσεις τύπου «πάνκεϊκ», κατά τις οποίες οι όροφοι ενός κτιρίου πέφτουν διαδοχικά ο ένας επάνω στον άλλον.
Αυτός ο μηχανισμός κατάρρευσης αφήνει ελάχιστα κενά επιβίωσης και οδηγεί συνήθως σε μαζικές ανθρώπινες απώλειες.
Ανάλογες εικόνες καταγράφηκαν στους καταστροφικούς σεισμούς της Τουρκίας και της Συρίας το 2023. Οι εικόνες από τη Βενεζουέλα υπενθυμίζουν ότι η ποιότητα των κατασκευών είναι εκείνη που, σε μεγάλο βαθμό, καθορίζει εάν ένας ισχυρός σεισμός θα εξελιχθεί σε εθνική τραγωδία.
Εθνικό πρόγραμμα σεισμικής αναβάθμισης
Η Ελλάδα έχει αναγνωρίσει ότι η ενεργειακή αναβάθμιση των κατοικιών αποτελεί ζήτημα δημόσιου συμφέροντος και έχει διαθέσει σημαντικά κονδύλια για προγράμματα επιδότησης.
Η ίδια λογική πρέπει να εφαρμοστεί και στην αντισεισμική προστασία.
Απαιτείται ένα εθνικό πρόγραμμα που θα χρηματοδοτεί:
- τον προσεισμικό έλεγχο παλαιών πολυκατοικιών,
- την ποσοτική αξιολόγηση της στατικής τους επάρκειας,
- τις αναγκαίες μελέτες,
- την ενίσχυση ευάλωτων κτιρίων,
- την αποκατάσταση επικίνδυνων κατασκευαστικών αδυναμιών.
Η αντισεισμική θωράκιση δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως ατομική πολυτέλεια κάθε ιδιοκτήτη. Είναι ζήτημα δημόσιας ασφάλειας, καθώς ένας πολίτης μπορεί να βρεθεί καθημερινά σε σχολείο, υπηρεσία, πολυκατοικία, κατάστημα ή χώρο εργασίας του οποίου την πραγματική στατική κατάσταση αγνοεί.
Οι σεισμοί δεν προβλέπονται – Η καταστροφή όμως προλαμβάνεται
Η επιστήμη δεν μπορεί να προσδιορίσει με ακρίβεια την ημέρα, την ώρα και το σημείο εκδήλωσης ενός μεγάλου σεισμού.
Μπορεί, όμως, να εντοπίσει τις ευάλωτες περιοχές, να αξιολογήσει τα επικίνδυνα κτίρια και να προτείνει τεχνικές παρεμβάσεις που σώζουν ζωές.
Το ερώτημα, συνεπώς, δεν είναι εάν θα υπάρξει ξανά ισχυρός σεισμός στην Ελλάδα. Το ερώτημα είναι εάν μέχρι τότε θα έχουμε προετοιμαστεί.
Οι καταστροφές δεν αποτρέπονται με ευχολόγια και συσκέψεις μετά το γεγονός. Περιορίζονται με επιστημονική γνώση, συστηματικούς ελέγχους, χρηματοδότηση, ενίσχυση των κατασκευών και, πάνω απ’ όλα, με πολιτική βούληση.
Η Βενεζουέλα μάς στέλνει ένα ξεκάθαρο μήνυμα: δεν πρέπει να περιμένουμε να πέσουν οι πολυκατοικίες για να ανακαλύψουμε ότι έπρεπε να τις είχαμε ελέγξει.
Πηγή πληροφοριών: Η Καθημερινή – άρθρο των Κώστα Συνολάκη και Αρη Ροζάκη, τακτικών μελών της Ακαδημίας Αθηνών.