Μέσα σε περιοχή Natura 2000, ένα μοναδικό φυτό της νότιας Εύβοιας έχασε τον αρχικό του βιότοπο από την κατασκευή αιολικού πάρκου – Η επιστήμη είχε προειδοποιήσει, αλλά οι μπουλντόζες πέρασαν
Δεν πρόκειται για υπερβολή κάποιου «φανατικού πολέμιου» των Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας. Δεν πρόκειται για φήμη που κυκλοφορεί στα κοινωνικά δίκτυα.
Πρόκειται για καταγεγραμμένο επιστημονικό γεγονός.
Ένα από τα σπανιότερα φυτά του πλανήτη, το Allium iatrouinum, φύεται αποκλειστικά στη νότια Εύβοια. Κι όμως, ο αρχικός τόπος στον οποίο εντοπίστηκε και περιγράφηκε από τους επιστήμονες καταστράφηκε ολοκληρωτικά κατά την κατασκευή αιολικού πάρκου.
Η Ελλάδα, δηλαδή, δεν κατάφερε να προστατεύσει ούτε έναν οργανισμό που υπήρχε μόνο σε ελάχιστα τετραγωνικά μέτρα ελληνικής γης.
Και μάλιστα μέσα σε περιοχή του δικτύου Natura 2000.
Το γνώριζαν πριν από την καταστροφή
Η επιστημονική εργασία με την οποία περιγράφηκε το είδος το 2017 ήταν απολύτως σαφής: ο μοναδικός τότε γνωστός πληθυσμός αριθμούσε περίπου 200 έως 400 ώριμα φυτά, κατανεμημένα σε μόλις 0,7 εκτάρια.
Οι επιστήμονες προειδοποιούσαν ήδη από τότε ότι αιολικό πάρκο κατασκευαζόταν μέσα στην περιοχή εξάπλωσής του και απειλούσε με εξαφάνιση τον μοναδικό γνωστό πληθυσμό. Δεν μπορεί, επομένως, κανείς να ισχυριστεί ότι ο κίνδυνος ήταν άγνωστος ή απρόβλεπτος.
Η προειδοποίηση υπήρχε.
Η επιστημονική γνώση υπήρχε.
Η περιοχή ήταν γνωστή.
Το είδος ήταν καταγεγραμμένο.
Εκείνο που δεν υπήρξε ήταν η πολιτική βούληση να προστατευτεί.
Η επιστημονική διαπίστωση είναι καταπέλτης
Σε μεταγενέστερη επιστημονική μελέτη του 2021 αναφέρεται ότι η κατασκευή του αιολικού πάρκου κατέστρεψε ολοκληρωτικά το ενδιαίτημα του φυτού. Κατά την επίσκεψη των ερευνητών τον Ιούνιο του 2020 δεν βρέθηκε ούτε ένα άτομο στην αρχική τοποθεσία και εκτιμήθηκε ότι υπάρχει μεγάλη πιθανότητα το είδος να έχει εξαφανιστεί από το locus classicus —τον τόπο, δηλαδή, από τον οποίο περιγράφηκε επιστημονικά.
Δεν μιλάμε απλώς για «περιβαλλοντική επιβάρυνση».
Δεν μιλάμε για μια προσωρινή αλλοίωση του τοπίου.
Μιλάμε για ολοκληρωτική καταστροφή βιοτόπου ενός κρισίμως κινδυνεύοντος, στενοενδημικού φυτού.
Αυτή είναι η πραγματική εικόνα της περίφημης «πράσινης ανάπτυξης» όταν εφαρμόζεται χωρίς χωροταξικό σχεδιασμό, χωρίς ουσιαστική επιστημονική επιτήρηση και χωρίς κόκκινες γραμμές: βάφουμε πράσινη την καταστροφή και τη βαφτίζουμε πρόοδο.
Natura μόνο στις πινακίδες και στους χάρτες
Η περιοχή στην οποία βρισκόταν ο αρχικός πληθυσμός ανήκει στην προστατευόμενη ζώνη:
«Όρος Όχη – Κάμπος Καρύστου – Ποτάμι – Ακρωτήριο Καφηρεύς – Παράκτια Θαλάσσια Ζώνη», με κωδικό GR2420001. Η ένταξή της στο δίκτυο Natura 2000 επιβεβαιώνεται και από τον επίσημο φορέα διαχείρισης των προστατευόμενων περιοχών.
Τι ακριβώς προστάτευσε, λοιπόν, ο χαρακτηρισμός;
Τι απέτρεψε;
Ποια δημόσια υπηρεσία έλεγξε πραγματικά τον χώρο πριν περάσουν οι εκσκαφείς;
Ποια περιβαλλοντική μελέτη κατέγραψε το είδος και ποια υπηρεσία αξιολόγησε τον κίνδυνο;
Πώς είναι δυνατόν μέσα σε μια ευρωπαϊκά προστατευόμενη περιοχή να καταστρέφεται ολόκληρος ο αρχικός βιότοπος ενός μοναδικού φυτού και να μην αποδίδεται καμία ευθύνη;
Εάν το Natura δεν μπορεί να σώσει ούτε έναν γνωστό πληθυσμό μερικών εκατοντάδων φυτών, τότε δεν αποτελεί καθεστώς προστασίας. Αποτελεί διοικητική ταμπέλα χωρίς ουσιαστικό περιεχόμενο.
Ένας οργανισμός που υπάρχει μόνο στην Εύβοια
Το Allium iatrouinum είναι ένα μικρό, βολβώδες, πολυετές φυτό, το οποίο ανθίζει το καλοκαίρι και επιβιώνει μέσα σε σχισμές μεταμορφωσιγενών πετρωμάτων. Η νεότερη έρευνα καταγράφει παρουσία του από το επίπεδο της θάλασσας μέχρι τα 1.020 μέτρα, ενώ το κατατάσσει στα Κρισίμως Κινδυνεύοντα – Critically Endangered είδη.
Ανήκει σε εξελικτική ομάδα με βαθιές ρίζες στη Μεσόγειο, ενώ η γενετική έρευνα έδειξε ότι διατηρεί ακόμη σημαντική γενετική ποικιλότητα. Δηλαδή η φύση τού έδωσε δυνατότητα επιβίωσης εκατομμυρίων ετών — μέχρι να εμφανιστεί η ελληνική αδειοδοτική μηχανή.
Η ειρωνεία είναι αμείλικτη: ένα φυτό που άντεξε σε γεωλογικές, κλιματικές και περιβαλλοντικές μεταβολές κινδυνεύει να χαθεί από έργα που κατασκευάστηκαν, υποτίθεται, για να «σωθεί το περιβάλλον».
Τα τελευταία 110 φυτά πάνω από το Νιμποριό
Το είδος δεν θεωρείται ακόμη συνολικά εξαφανισμένο. Το 2018 εντοπίστηκαν δύο νέες θέσεις στη νότια Εύβοια: μία κοντά στην Κάρυστο και μία περίπου τέσσερα χιλιόμετρα πάνω από το Νιμποριό.
Παρά τις επανειλημμένες επισκέψεις, οι επιστήμονες δεν κατάφεραν να εντοπίσουν φυτά στη θέση κοντά στην Κάρυστο. Αντίθετα, πάνω από το Νιμποριό καταγράφηκαν μόλις 110 ώριμα άτομα, τα οποία αποτελούσαν τον μεγαλύτερο γνωστό εναπομείναντα υποπληθυσμό.
Εκατόν δέκα φυτά.
Τόσο λεπτή είναι πλέον η γραμμή ανάμεσα στην επιβίωση και στην οριστική εξαφάνιση.
Και όμως, μέχρι σήμερα δεν έχει παρουσιαστεί δημόσια ένα ολοκληρωμένο, δεσμευτικό σχέδιο διάσωσης με σαφές χρονοδιάγραμμα, μόνιμη επιστημονική παρακολούθηση και απόλυτη απαγόρευση επεμβάσεων στις εναπομείνασες θέσεις.
Τώρα δεν χωρούν δικαιολογίες
Οι ίδιοι οι ερευνητές έχουν προτείνει συγκεκριμένα μέτρα: συλλογή και φύλαξη σπόρων σε τράπεζα γενετικού υλικού, διατήρηση βλαστικού υλικού, τεχνητό πολλαπλασιασμό, ενίσχυση των πληθυσμών και δημιουργία ειδικής μικρο-προστατευόμενης περιοχής.
Η Πολιτεία οφείλει άμεσα:
— Να κηρύξει τις εναπομείνασες θέσεις απολύτως προστατευόμενες.
— Να απαγορεύσει κάθε έργο, διάνοιξη δρόμου ή επέμβαση που μπορεί να επηρεάσει τον βιότοπο.
— Να δημιουργήσει μικρο-απόθεμα αποκλειστικά για το Allium iatrouinum.
— Να εξασφαλίσει τη συλλογή σπόρων και τη διατήρηση γενετικού υλικού.
— Να δημοσιοποιήσει όλες τις μελέτες και τις άδειες που αφορούσαν το αιολικό έργο στην αρχική θέση.
— Να διερευνηθούν διοικητικές, πειθαρχικές και ενδεχόμενες ποινικές ευθύνες για την καταστροφή.
Η «πράσινη μετάβαση» δεν είναι συγχωροχάρτι
Η προστασία του κλίματος δεν μπορεί να χρησιμοποιείται ως άλλοθι για την καταστροφή της βιοποικιλότητας.
Οι ανεμογεννήτριες δεν μπορούν να τοποθετούνται παντού. Τα βουνά δεν είναι άδειες βιομηχανικές επιφάνειες. Οι περιοχές Natura δεν είναι οικόπεδα προς ενεργειακή εκμετάλλευση. Και οι περιβαλλοντικές μελέτες δεν μπορούν να λειτουργούν ως γραφειοκρατικά πλυντήρια προειλημμένων αποφάσεων.
Το Allium iatrouinum αποτελεί ένα ζωντανό κατηγορητήριο κατά ενός κράτους που μιλά ακατάπαυστα για προστασία της φύσης, ενώ επιτρέπει να συνθλίβεται κάτω από τις ερπύστριες των μηχανημάτων.
Η νότια Εύβοια δεν έχει άλλα είδη για θυσία.
Η προστασία των τελευταίων 110 γνωστών φυτών δεν είναι μια ρομαντική απαίτηση ορισμένων φυσιολατρών. Είναι θεσμική, επιστημονική και ηθική υποχρέωση.
Διαφορετικά, η Ελλάδα κινδυνεύει να μείνει στην ιστορία ως η χώρα που, στο όνομα της «πράσινης σωτηρίας», άφησε να εξαφανιστεί ένα κομμάτι της ίδιας της παγκόσμιας φυσικής κληρονομιάς.
Σημείωση τεκμηρίωσης
Οι επιστημονικές πηγές τεκμηριώνουν πλήρως την καταστροφή του αρχικού βιοτόπου από την κατασκευή αιολικού πάρκου και την πιθανή εξαφάνιση του είδους από το locus classicus. Δεν τεκμηριώνουν, όμως, με συγκριτική παγκόσμια έρευνα ότι πρόκειται αποδεδειγμένα για «το πρώτο είδος παγκοσμίως» που υπέστη κάτι αντίστοιχο. Για δημοσιογραφική και νομική ασφάλεια, ο ισχυρισμός αποδίδεται ως κίνδυνος ντροπιαστικής παγκόσμιας πρωτιάς και όχι ως οριστικά πιστοποιημένο παγκόσμιο ρεκόρ.