Λίγο πριν από τη μαρτυρική του έξοδο, ο Μητροπολίτης Σμύρνης έβλεπε την Καταστροφή να έρχεται και ζητούσε την ύστατη παρέμβαση του Ελευθερίου Βενιζέλου
Υπάρχουν ιστορικά κείμενα που δεν διαβάζονται απλώς ως έγγραφα. Διαβάζονται ως κραυγές. Ως τελευταία μαρτυρία ενός κόσμου που χάνεται. Μία τέτοια μαρτυρία είναι η επιστολή του Μητροπολίτη Σμύρνης Χρυσοστόμου προς τον Ελευθέριο Βενιζέλο, γραμμένη στη Σμύρνη στις 25 Αυγούστου 1922, τις τελευταίες ώρες πριν από την ολοκληρωτική κατάρρευση του Μικρασιατικού Ελληνισμού.
Το τεκμήριο σώζεται στο Ψηφιακό Αρχείο του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών και Μελετών «Ελευθέριος Κ. Βενιζέλος», όπου καταγράφεται ως αντίγραφο επιστολής του Μητροπολίτη Σμύρνης Χρυσοστόμου προς τον Ελ. Βενιζέλο, με τόπο αποστολής τη Σμύρνη, ημερομηνία 25 Αυγούστου 1922 και αντικείμενο τις ευθύνες για την καταστροφική πορεία της Μικρασιατικής Εκστρατείας αλλά και την αγωνιώδη αναζήτηση τρόπου για να αποφευχθεί η πλήρης καταστροφή.
«Ο Ελληνισμός της Μικράς Ασίας καταβαίνει εις τον Άδην»
Η επιστολή αρχίζει με τόνο σχεδόν προφητικό. Ο Χρυσόστομος γνωρίζει ότι ο χρόνος έχει τελειώσει. Δεν γράφει ως πολιτικός αναλυτής. Δεν γράφει ως παρατηρητής. Γράφει ως ποιμένας ενός λαού που εγκαταλείπεται μπροστά στον όλεθρο.
«Ζήτημα είναι εάν όταν το παρόν μου γράμμα αναγιγνώσκεται υπό της Ημετέρας Εξοχότητας, αν ημείς πλέον υπάρχωμεν εν τη ζωή, προοριζόμενοι εις θυσία και μαρτύριον…»
Και αμέσως μετά έρχεται η φράση που συμπυκνώνει όλη την τραγωδία:
«Ο Ελληνισμός της Μικράς Ασίας, το Ελληνικόν Κράτος αλλά και σύμπαν το Ελληνικόν Έθνος καταβαίνει πλέον εις τον Άδην…»
Δεν πρόκειται για υπερβολή. Είναι η κραυγή ενός ανθρώπου που βλέπει την ιστορία να συντρίβει έναν ολόκληρο πληθυσμό.
Η σκληρή επίκριση και η ύστατη έκκληση
Ο Χρυσόστομος δεν χαρίζεται ούτε στον ίδιο τον Βενιζέλο. Του αναγνωρίζει ιστορικό μέγεθος, αλλά του αποδίδει και ευθύνες. Αναφέρεται στην αποστολή του Αριστείδη Στεργιάδη στη Μικρά Ασία ως Ύπατου Αρμοστή, τον οποίο χαρακτηρίζει με εξαιρετικά σκληρούς όρους. Επικρίνει επίσης την απόφαση για εκλογές σε κρίσιμη στιγμή, πριν ολοκληρωθεί, κατά τη δική του αντίληψη, το εθνικό έργο της Συνθήκης των Σεβρών.
Κι όμως, παρά την πικρία, δεν παύει να βλέπει στον Βενιζέλο τον μόνο άνθρωπο που ίσως μπορούσε ακόμη να κινητοποιήσει δυνάμεις, να παρέμβει διπλωματικά, να προκαλέσει πολιτική ανατροπή, να σώσει ό,τι μπορούσε να σωθεί. Γι’ αυτό τον αποκαλεί «από μηχανής Θεόν», «ελπίδα», «σωτήρα» και «μεσσίαν» του Μικρασιατικού Ελληνισμού.
Σύμφωνα με την περιγραφή του τεκμηρίου, η επιστολή αφορά ακριβώς την ανάγκη προσωπικής παρέμβασης του Βενιζέλου για τη διάσωση των Ελλήνων της Μικράς Ασίας και της Θράκης.
Η τελευταία φωνή από την Αγία Φωτεινή
Λίγο πριν από το τέλος, ο Χρυσόστομος απευθύνθηκε στους κατοίκους της Σμύρνης από τον άμβωνα της Αγίας Φωτεινής με λόγια πίστης και αντοχής:
«Αδελφοί μου, η ώρα είναι δεινή, αλλά και ο Θεός είναι μεγάλος. Έχετε πίστιν εις Αυτόν. Δοκιμαζόμεθα, αλλά ας μην ολιγοπιστώμεν…»
Ήταν λόγια παρηγοριάς μπροστά στο αναπόφευκτο. Λόγια ενός ιεράρχη που δεν εγκατέλειψε το ποίμνιό του. Λόγια ενός ανθρώπου που έμεινε στη Σμύρνη ενώ γνώριζε τι ερχόταν.
Δύο ημέρες αργότερα, ο Μητροπολίτης Σμύρνης Χρυσόστομος έπεφτε θύμα φρικτού μαρτυρίου. Η επιστολή του προς τον Βενιζέλο έμεινε ως ένα από τα πιο συγκλονιστικά ντοκουμέντα της Μικρασιατικής Καταστροφής.
Ένα γράμμα που δεν ζητούσε δικαίωση, αλλά σωτηρία
Η τελευταία επιστολή του Χρυσοστόμου δεν είναι απλώς ιστορική πηγή. Είναι κατηγορητήριο, εξομολόγηση και επιθανάτια κραυγή μαζί.
Κατηγορητήριο για τις πολιτικές ευθύνες που οδήγησαν στην καταστροφή.
Εξομολόγηση ενός ανθρώπου που έβλεπε τον Ελληνισμό της Ιωνίας να αφανίζεται.
Και κραυγή αγωνίας προς εκείνον που θεωρούσε ότι μπορούσε, έστω και την τελευταία στιγμή, να κάνει τη «μεγάλη χειρονομία».
Η Σμύρνη χάθηκε. Ο Μικρασιατικός Ελληνισμός ξεριζώθηκε. Ο Χρυσόστομος μαρτύρησε.
Όμως η επιστολή του έμεινε. Όχι για να συντηρεί απλώς τη μνήμη μιας ήττας, αλλά για να θυμίζει ότι οι εθνικές καταστροφές δεν έρχονται ποτέ μόνες τους. Προηγούνται λάθη, διχασμοί, ψευδαισθήσεις, μικρότητες και πολιτικές αποφάσεις που πληρώνονται από ολόκληρους λαούς.
Και εκεί, μέσα στη φωτιά της Σμύρνης, ένας ιεράρχης πρόλαβε να αφήσει στην Ιστορία την τελευταία του προειδοποίηση.