Ανάμεσα στη μυθολογία, τη λατρεία της Κυβέλης και τα τελετουργικά της μανίας
Υπήρξαν οι Κορύβαντες οι πρώτοι κάτοικοι της Γης; Ή μήπως ήταν μυθικές, υπερφυσικές μορφές, γεννημένες πριν ακόμη σταθεροποιηθεί ο κόσμος των Ολύμπιων θεών;
Η απάντηση δεν είναι απλή. Γιατί οι Κορύβαντες δεν ανήκουν σε μία καθαρή κατηγορία. Δεν είναι απλώς πρόσωπα ενός μύθου. Δεν είναι μόνο ακόλουθοι μιας θεότητας. Δεν είναι ούτε απλοί ιερείς ούτε απλοί χορευτές. Είναι κάτι πιο αρχέγονο: μορφές που στέκονται στο μεταίχμιο ανάμεσα στον άνθρωπο, τη φύση, τη μανία και το θείο.
Οι Κορύβαντες πριν από τους Ολύμπιους
Στην ελληνική μυθολογική παράδοση οι Κορύβαντες εμφανίζονται με πολλές και διαφορετικές εκδοχές. Άλλοτε παρουσιάζονται ως οι «πρώτοι άνθρωποι» πάνω στη Γη και άλλοτε ως υπερφυσικές οντότητες, προγενέστερες των Ολύμπιων θεών.
Αυτό από μόνο του δείχνει κάτι σημαντικό: οι Κορύβαντες δεν είναι απλώς ένα σταθερό μυθολογικό σχήμα. Είναι κατάλοιπο παλαιότερων λατρειών, προελληνικών ή ανατολικών επιρροών, που ενσωματώθηκαν σταδιακά στον ελληνικό θρησκευτικό κόσμο.
Άλλες παραδόσεις τους θέλουν εννέα ή δέκα. Άλλες τρεις. Άλλες μιλούν για έναν Κορύβα ή Κύρβα, σαν η συλλογική μορφή να συμπυκνώνεται σε έναν αρχηγικό, τελετουργικό χαρακτήρα.
Η καταγωγή τους: δάκρυα του Δία, παιδιά της Ρέας ή απόγονοι των Δακτύλων
Η μυθολογία δεν δίνει μία απάντηση. Δίνει πολλές.
Σύμφωνα με μία παράδοση, οι Κορύβαντες γεννήθηκαν από τα δάκρυα του Δία. Η εικόνα είναι βαθιά συμβολική: τα δάκρυα του ουρανού, δηλαδή η βροχή, πέφτουν στη γη και τη γονιμοποιούν. Έτσι γεννιέται μια αρχέγονη δύναμη, συνδεδεμένη όχι με την τάξη, αλλά με τη ζωική ενέργεια της φύσης.
Άλλες παραδόσεις τους θεωρούν απογόνους των Ιδαίων Δακτύλων ή γιους της Ρέας. Επειδή όμως συνδέθηκαν στενά με τη λατρεία της Κυβέλης, συχνά εμφανίζονται και ως παιδιά της Μεγάλης Μητέρας.
Στη Ρόδο τους θεωρούσαν παιδιά του Ηλίου και της Αθηνάς. Στη Σαμοθράκη, γιους του Απόλλωνα και της Ρυτίας. Σε άλλες εκδοχές σχετίζονται με τις Μούσες, με τον Δία, με την Καλλιόπη, ακόμη και με την Περσεφόνη κατά τους Ορφικούς.
Με απλά λόγια: κάθε περιοχή, κάθε λατρευτική παράδοση, κάθε θεολογικό σύστημα προσπάθησε να τους εντάξει στο δικό του σύμπαν.
Δεν ήταν «ιστορικοί πρώτοι άνθρωποι» — ήταν μυθολογικό σύμβολο
Εδώ χρειάζεται καθαρότητα.
Όταν αρχαίες παραδόσεις αποκαλούν τους Κορύβαντες «πρώτους ανθρώπους», δεν πρέπει να το διαβάζουμε με σύγχρονους ιστορικούς ή επιστημονικούς όρους. Δεν πρόκειται για μαρτυρία περί πραγματικής ανθρωπολογικής καταγωγής.
Πρόκειται για μυθολογική γλώσσα.
Οι Κορύβαντες εκφράζουν την ιδέα μιας πρώτης, άγριας, τελετουργικής ανθρωπότητας: ανθρώπων ή όντων που βρίσκονται πολύ κοντά στη φύση, στο δέντρο, στη γη, στη βροχή, στον ήχο, στον χορό, στη μέθη, στην έκσταση.
Γι’ αυτό και η αναφορά σε «δενδροφυείς» μορφές δεν πρέπει να συγχέεται με τη σύγχρονη επιστήμη. Είναι αρχαίο σύμβολο φυσικής γέννησης, όχι επιστημονική θεωρία.
Η λατρεία της έκστασης: οι «κορυβαντιώντες»
Η πιο χαρακτηριστική εικόνα των Κορυβάντων είναι ο χορός.
Όχι ένας ήρεμος, τελετουργικός χορός. Αλλά ένας άγριος, εκστατικός, σχεδόν τρομακτικός χορός.
Οι πιστοί που συμμετείχαν σε τέτοιες τελετές ονομάζονταν «κορυβαντιώντες». Χόρευαν με κραυγές, έντονες κινήσεις, ήχους από κύμβαλα, τύμπανα και αυλούς. Η τελετουργική ένταση μπορούσε να φτάσει σε κατάσταση μανίας. Σε ορισμένες παραδόσεις αναφέρεται ακόμη και αυτοτραυματισμός.
Οι αρχαίοι περιέγραφαν αυτή την κατάσταση ως θεία «πλήρωση». Δεν ήταν απλώς συναισθηματική διέγερση. Ήταν η αίσθηση ότι ο άνθρωπος καταλαμβάνεται από κάτι ανώτερο, από κάτι πέρα από τον εαυτό του.
Η μύηση γινόταν με τη λεγόμενη «θρόνωση»: ο μυούμενος καθόταν σε θρόνο και γύρω του χόρευαν οι τελετουργικοί χορευτές. Η εικόνα είναι ισχυρή: ο άνθρωπος μένει ακίνητος στο κέντρο, ενώ γύρω του περιστρέφεται η μανία του ιερού.
Κορύβαντες και Κυβέλη: η Μεγάλη Μητέρα και οι άγριοι συνοδοί της
Η στενότερη σχέση των Κορυβάντων είναι με την Κυβέλη, τη Μεγάλη Μητέρα της μικρασιατικής λατρείας.
Η Κυβέλη δεν είναι μια ήρεμη μητρική θεότητα. Είναι θεά της φύσης, της γονιμότητας, των βουνών, των άγριων δυνάμεων. Γύρω της κινείται ένας κόσμος ήχου, χορού, εκστατικής λατρείας και τελετουργικής υπέρβασης.
Οι Κορύβαντες έγιναν οι χορευτές, οι ακόλουθοι, οι πολεμικοί-τελετουργικοί συνοδοί της. Στη ρωμαϊκή εποχή, μέσα από τη λατρεία της Κυβέλης, έγιναν γνωστοί και στη Δύση.
Σε ορισμένες παραδόσεις εμφανίζονται ακόμη και στη θέση των Γάλλων, των ιερέων της Κυβέλης. Τα λιοντάρια που έσερναν το άρμα της θεάς θεωρούνταν από κάποιους μεταμορφωμένοι Κορύβαντες. Ο επικεφαλής Κορύβας ταυτίστηκε κατά τόπους με τον Άττιν, αποκτώντας ιδιαίτερη λατρευτική βαρύτητα.
Από τη Μικρά Ασία στην Κρήτη, τη Ρόδο και την Αθήνα
Η λατρεία των Κορυβάντων θεωρείται μικρασιατικής προέλευσης. Από τα τέλη του 7ου αιώνα π.Χ. φαίνεται να έχει παρουσία στην Αιολία και την Ιωνία, όπου συνδέθηκε και με τους Καβείρους.
Στη συνέχεια η λατρεία πέρασε στη Ρόδο και στην Κρήτη. Εκεί οι Κορύβαντες ταυτίστηκαν συχνά με τους Κουρήτες, τις επίσης θορυβώδεις και πολεμικές μορφές που, κατά την παράδοση, προστάτευσαν τον νεογέννητο Δία καλύπτοντας το κλάμα του με τον ήχο των όπλων τους.
Στην Κρήτη κύριο κέντρο θεωρείται η Ιεράπυτνα, που παλαιότερα ονομαζόταν Κύρβα. Στη Ρόδο υπήρχαν επίσης παραδόσεις που στήριζαν την παλαιότητα της λατρείας.
Αλλά οι Κορύβαντες δεν έμειναν μόνο στην Ανατολή και στα νησιά. Λατρεύθηκαν και στην ηπειρωτική Ελλάδα, ακόμη και στην Αθήνα. Ο Παυσανίας αναφέρει αγάλματά τους στη Λυκόσουρα της Αρκαδίας, πριν από το ιερό της Δεσποίνης.
Το μεγάλο μπέρδεμα: Κορύβαντες, Κουρήτες, Δάκτυλοι, Τελχίνες
Η αρχαία θρησκεία δεν λειτουργούσε με αυστηρά όρια. Γι’ αυτό οι Κορύβαντες συγχέονται ή ταυτίζονται με άλλες μυστηριακές ομάδες.
Με τους Κουρήτες, λόγω του πολεμικού χορού και της σχέσης με τη γέννηση ή προστασία θεϊκών μορφών.
Με τους Ιδαίους Δακτύλους, λόγω της μικρασιατικής και κρητικής λατρευτικής παράδοσης.
Με τους Καβείρους, λόγω μυστηριακών τελετών.
Με τους Τελχίνες της Ρόδου, λόγω αρχέγονης, τεχνικής και μαγικής διάστασης.
Αυτές οι ταυτίσεις δεν είναι λάθη. Είναι ο τρόπος με τον οποίο ο αρχαίος κόσμος συνέδεε τοπικές παραδόσεις, παλιές λατρείες και μυστηριακές μορφές σε ένα κοινό θρησκευτικό πεδίο.
Τι ήταν τελικά οι Κορύβαντες;
Οι Κορύβαντες δεν ήταν «πρωτοπόροι της Γης» με την κυριολεκτική έννοια μιας ιστορικής πρώτης ανθρωπότητας.
Ήταν όμως κάτι εξίσου σημαντικό για τον αρχαίο κόσμο: σύμβολα μιας πρωταρχικής ενέργειας, μορφές που εξέφραζαν τη μετάβαση από τη φύση στη λατρεία, από τον ήχο στην έκσταση, από τον άνθρωπο στο θείο.
Ήταν οι χορευτές της Μεγάλης Μητέρας.
Οι φύλακες της μανίας.
Οι τελετουργικοί σύντροφοι της Κυβέλης.
Οι μορφές που θύμιζαν ότι πριν από την τάξη του Ολύμπου υπήρχε κάτι πιο παλιό, πιο άγριο, πιο σκοτεινό.
Οι Κορύβαντες δεν ανήκουν στον κόσμο της ψυχρής λογικής. Ανήκουν στον κόσμο του τυμπάνου, της κραυγής, της έκστασης και του αρχέγονου φόβου.
Δεν είναι απόδειξη κάποιας χαμένης φυλής ούτε ιστορικό ίχνος μιας «πρώτης ανθρωπότητας». Είναι κάτι πιο βαθύ: η μνήμη μιας εποχής όπου ο άνθρωπος δεν προσπαθούσε να εξηγήσει το θείο — προσπαθούσε να το αντέξει.