Η καρδιά και η αναπνοή αρχίζουν να κερδίζουν σχεδόν αμέσως, όμως η διακοπή δεν σβήνει αυτομάτως όλες τις συνέπειες – Πότε χρειάζεται ιατρικός και προληπτικός έλεγχος
Η διακοπή του καπνίσματος δεν γυρίζει τον χρόνο πίσω. Αλλάζει, όμως, αποφασιστικά την πορεία της υγείας από την πρώτη κιόλας ημέρα.
Από τα πρώτα λεπτά μετά το τελευταίο τσιγάρο, ο οργανισμός αρχίζει να απαλλάσσεται από τη συνεχή επιβάρυνση της νικοτίνης, του μονοξειδίου του άνθρακα και των χιλιάδων χημικών ουσιών του καπνού. Η καρδιά δουλεύει με μικρότερη πίεση, η οξυγόνωση βελτιώνεται και, όσο περνά ο χρόνος, μειώνονται σημαντικά οι πιθανότητες εμφράγματος, εγκεφαλικού επεισοδίου, καρκίνου και χρόνιας πνευμονοπάθειας.
Η αλήθεια, ωστόσο, χρειάζεται να λέγεται ολόκληρη: ορισμένες βλάβες υποχωρούν, άλλες επιβραδύνονται και κάποιες μπορεί να είναι μόνιμες. Αυτό δεν μειώνει την αξία της διακοπής. Αντίθετα, δείχνει γιατί κάθε ημέρα χωρίς τσιγάρο έχει σημασία.
Από τα πρώτα λεπτά αρχίζει η αποκατάσταση
Μέσα σε περίπου 20 λεπτά οι καρδιακοί παλμοί και η αρτηριακή πίεση αρχίζουν να υποχωρούν. Κατά το πρώτο 24ωρο μειώνεται αισθητά το μονοξείδιο του άνθρακα στο αίμα, επιτρέποντας στο οξυγόνο να μεταφέρεται αποτελεσματικότερα στους ιστούς.
Στις επόμενες εβδομάδες βελτιώνονται σταδιακά η κυκλοφορία και η αναπνευστική λειτουργία. Οι μικροσκοπικοί κροσσοί των αεραγωγών, που λειτουργούν σαν μηχανισμός καθαρισμού απομακρύνοντας βλέννα και σωματίδια, αρχίζουν να ανακτούν μέρος της λειτουργίας τους.
Γι’ αυτό ορισμένοι πρώην καπνιστές παρατηρούν προσωρινά περισσότερο βήχα ή απόχρεμψη. Δεν πρόκειται απαραίτητα για επιδείνωση, αλλά για αποτέλεσμα της επανενεργοποίησης του μηχανισμού καθαρισμού των αεραγωγών.
Αν όμως ο βήχας επιμένει, χειροτερεύει ή συνοδεύεται από αίμα, πόνο στο στήθος, ανεξήγητη απώλεια βάρους ή έντονη δύσπνοια, χρειάζεται άμεση ιατρική αξιολόγηση.
Μέσα στους πρώτους μήνες συνήθως μειώνονται το λαχάνιασμα, ο συριγμός και οι λοιμώξεις του αναπνευστικού. Παράλληλα, πολλοί βλέπουν τη γεύση και την όσφρησή τους να επιστρέφουν, κοιμούνται καλύτερα και αντέχουν περισσότερο στο περπάτημα ή στην άσκηση. Τα χρονικά αυτά ορόσημα επιβεβαιώνονται από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας και το CDC.
Τα μεγάλα κέρδη φαίνονται στα χρόνια
Η διακοπή δεν προστατεύει μόνο τους πνεύμονες. Το κάπνισμα επηρεάζει σχεδόν ολόκληρο τον οργανισμό, από τα αγγεία και την καρδιά έως τον εγκέφαλο και το ανοσοποιητικό σύστημα.
Μέσα στα πρώτα ένα έως δύο χρόνια ο κίνδυνος εμφράγματος μειώνεται απότομα. Στη συνέχεια συνεχίζει να υποχωρεί, ενώ περίπου στα 15 χρόνια ο κίνδυνος στεφανιαίας νόσου μπορεί να πλησιάσει εκείνον ενός ανθρώπου που δεν καπνίζει.
Σημαντική είναι και η μείωση του κινδύνου καρκίνου. Έπειτα από 10 έως 15 χρόνια χωρίς τσιγάρο, ο πρόσθετος κίνδυνος καρκίνου του πνεύμονα μπορεί να πέσει περίπου στο μισό σε σύγκριση με εκείνον που εξακολουθεί να καπνίζει.
Μειώνεται επίσης ο κίνδυνος για καρκίνους του στόματος, του φάρυγγα, του λάρυγγα, της ουροδόχου κύστης, του οισοφάγου, των νεφρών και άλλων οργάνων.
Χρειάζεται, όμως, προσοχή στη σύγκριση: «ο κίνδυνος πέφτει στο μισό» δεν σημαίνει ότι μηδενίζεται ούτε ότι γίνεται αυτομάτως ίδιος με εκείνον ενός ανθρώπου που δεν κάπνισε ποτέ. Η συνολική έκθεση –πόσα τσιγάρα κάπνιζε κάποιος και για πόσα χρόνια– εξακολουθεί να έχει σημασία.
Ποιες βλάβες μπορεί να μην αναστραφούν
Η σοβαρότερη μόνιμη βλάβη αφορά το εμφύσημα, μία μορφή χρόνιας αποφρακτικής πνευμονοπάθειας. Ο καπνός μπορεί να καταστρέψει τα τοιχώματα των κυψελίδων, των μικροσκοπικών αερόσακων μέσω των οποίων περνά το οξυγόνο στο αίμα.
Οι κατεστραμμένες κυψελίδες δεν δημιουργούνται ξανά. Γι’ αυτό ένας πρώην καπνιστής με εμφύσημα μπορεί να εξακολουθεί να έχει δύσπνοια, περιορισμένη αντοχή ή ανάγκη θεραπείας ακόμη και πολλά χρόνια μετά τη διακοπή.
Το κρίσιμο κέρδος είναι ότι η διακοπή επιβραδύνει την περαιτέρω απώλεια πνευμονικής λειτουργίας και μειώνει τις παροξύνσεις και τις λοιμώξεις. Δεν εξαφανίζει τη χρόνια αποφρακτική πνευμονοπάθεια, αλλά μπορεί να αλλάξει ουσιαστικά την εξέλιξή της. Σύμφωνα με το αμερικανικό Εθνικό Ινστιτούτο Καρδιάς, Πνευμόνων και Αίματος, η ΧΑΠ δεν θεραπεύεται, μπορεί όμως να ελεγχθεί αποτελεσματικότερα.
Μόνιμες μπορεί να είναι και ορισμένες αλλοιώσεις στο γενετικό υλικό των κυττάρων που έχουν προκληθεί από τις καρκινογόνες ουσίες του καπνού. Αυτός είναι ένας από τους λόγους για τους οποίους ο κίνδυνος καρκίνου μειώνεται σταδιακά, αλλά μπορεί να παραμένει αυξημένος για πολλά χρόνια.
Ποιοι πρέπει να συζητήσουν τον προληπτικό έλεγχο
Οι βαρείς καπνιστές και πρώην καπνιστές δεν πρέπει να περιμένουν την εμφάνιση συμπτωμάτων για να ζητήσουν ιατρική συμβουλή.
Οι κατευθυντήριες οδηγίες προτείνουν αξιολόγηση με αξονική τομογραφία θώρακος χαμηλής δόσης για ασυμπτωματικά άτομα υψηλού κινδύνου. Στην κατηγορία αυτή περιλαμβάνονται, ενδεικτικά, άτομα ηλικίας 50 έως 80 ετών με ιστορικό τουλάχιστον 20 «πακετο-ετών», τα οποία καπνίζουν ή έχουν διακόψει μέσα στην τελευταία 15ετία. Αντίστοιχη διαδικασία έχει προταθεί και για την Ελλάδα από τις αρμόδιες επιστημονικές εταιρείες, με βασικό εργαλείο την αξονική χαμηλής δόσης.
Ένα «πακετο-έτος» αντιστοιχεί σε ένα πακέτο την ημέρα επί έναν χρόνο. Επομένως, 20 πακετο-έτη μπορεί να σημαίνουν ένα πακέτο ημερησίως επί 20 χρόνια ή δύο πακέτα ημερησίως επί 10 χρόνια.
Η εξέταση δεν πρέπει να γίνεται αυθαίρετα ούτε αντικαθιστά την κλινική αξιολόγηση. Η απόφαση χρειάζεται να λαμβάνεται μαζί με γιατρό, αφού σταθμιστούν το όφελος, η ακτινοβολία, τα πιθανά ψευδώς θετικά ευρήματα και η γενική κατάσταση της υγείας.
Άσκηση και διατροφή βοηθούν – δεν κάνουν «αποτοξίνωση»
Η συστηματική σωματική δραστηριότητα, η ισορροπημένη διατροφή, ο επαρκής ύπνος, η σωστή ενυδάτωση και ο περιορισμός του αλκοόλ ενισχύουν τη συνολική αποκατάσταση και μειώνουν τον καρδιαγγειακό κίνδυνο.
Δεν υπάρχει, όμως, τροφή, ρόφημα ή «αποτοξίνωση» που να καθαρίζει τους πνεύμονες από την πίσσα ή να αναγεννά τις κατεστραμμένες κυψελίδες. Η άσκηση δυναμώνει τους αναπνευστικούς μυς και βελτιώνει την αντοχή, αλλά πρέπει να προσαρμόζεται στην ηλικία, στα συμπτώματα και στη γενική κατάσταση του κάθε ανθρώπου.
Η διακοπή του καπνίσματος δεν σβήνει το παρελθόν. Μειώνει, όμως, δραστικά τη ζημιά που θα προστεθεί στο μέλλον. Και αυτό μεταφράζεται όχι μόνο σε περισσότερα χρόνια ζωής, αλλά σε περισσότερα χρόνια με καλύτερη αναπνοή, μεγαλύτερη αυτονομία και λιγότερους περιορισμούς.
Το άρθρο έχει ενημερωτικό χαρακτήρα και δεν υποκαθιστά την εξατομικευμένη συμβουλή γιατρού.