Γράφουν οι Iryna Mudra, Mykola Yurlov, Taras Semenyuk και Mark Ellis
Των Iryna Mudra, Mykola Yurlov, Taras Semenyuk και Mark Ellis
Τον περασμένο Μάιο στο Κισινάου – την πρωτεύουσα της Μολδαβίας – 36 κράτη και η Ευρωπαϊκή Ένωση υπέγραψαν μια συμφωνία για τη σύσταση ενός Ειδικού Δικαστηρίου για το Έγκλημα της Επίθεσης κατά της Ουκρανίας. Πρόκειται για την κορύφωση μιας πολυετούς προσπάθειας που ξεκίνησε αμέσως μετά την έναρξη της ρωσικής εισβολής το 2022.
Από την εποχή των δικών της Νυρεμβέργης και του Τόκιο μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο δεν έχει υπάρξει περίπτωση που η απόφαση ενός ηγέτη για την έναρξη ενός πολέμου κρίθηκε από ένα δικαστήριο. Στις δεκαετίες που μεσολάβησαν, η επιθετικότητα επιβίωσε, προσαρμόστηκε και επαναλήφθηκε, παρά τη σαφή απαγόρευση που προβλέπεται στον Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών – ο οποίος δεσμεύει νομικά όλα τα κράτη-μέλη να διαφυλάττουν την παγκόσμια ειρήνη. Ο Ρώσος πρόεδρος Βλαντιμίρ Πούτιν, για παράδειγμα, φαίνεται πως κατέληξε στο συμπέρασμα ότι υπάρχει ένα κενό που το δίνει το δικαίωμα να δρα με ατιμωρησία. Αυτό το νέο δικαστήριο έρχεται να καλύψει το εν λόγω κενό. Αν και δημιουργήθηκε ως απάντηση σε έναν συγκεκριμένο πόλεμο, το προηγούμενο που θα δημιουργήσει – ότι η επιθετική ενέργεια συνεπάγεται άμεσες συνέπειες για τον θύτη – θα έχει τη δική του γεωπολιτική βαρύτητα.
Το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο (ΔΠΔ), το ανώτατο ποινικό δικαστήριο παγκοσμίως, έχει ήδη εκδώσει εντάλματα σύλληψης για τον Πούτιν και ορισμένους από τους ανώτατους διοικητές του, κατηγορώντας τους για εγκλήματα πολέμου και εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας. Περισσότερες από 120 χώρες είναι μέλη του ΔΠΔ, ωστόσο οι ΗΠΑ, η Κίνα, η Ινδία, το Ισραήλ και η Ρωσία δεν συμμετέχουν σε αυτό. Είναι εξαιρετικά απίθανο η Ρωσία να προχωρήσει ποτέ στην έκδοση του Πούτιν – ή οποιουδήποτε άλλου προσώπου – για να αντιμετωπίσει αυτές τις κατηγορίες.
Γνωρίζουμε τις επικρίσεις κατά του διεθνούς δικαίου: όταν άνθρωποι χάνουν τη ζωή τους, οι δηλώσεις περί ενοχής ή τα εντάλματα σύλληψης που δεν οδηγούν σε συλλήψεις μπορεί να φαντάζουν ως κινήσεις χωρίς ουσία. Πως σε έναν κόσμο που αλλάζει με ταχύτατους ρυθμούς, η διεθνής δικαιοσύνη μπορεί να φαίνεται πως κινείται με ρυθμούς χελώνας. Ότι η άρνηση ορισμένων κρατών να επικυρώσουν συνθήκες μπορεί να δίνει την εντύπωση πως όσοι έχουν δεσμευτεί από αυτές απλώς διατυπώνουν κενές απειλές.
Εμείς διαφωνούμε. Είναι ζωτικής σημασίας να συνεχίσουμε να θεσπίζουμε τους κανόνες και τα πρότυπα βάσει των οποίων προτείνουμε να λειτουργούμε ως διεθνής κοινότητα. Η δικαιοσύνη μπορεί να προχωρά με αργά και προσεκτικά βήματα, αλλά προχωρά. Καταγράφει τα γεγονότα και εμποδίζει τον θύτη να έχει τον τελευταίο λόγο.
Οι επικριτές μπορεί να υποστηρίζουν ότι ένα ειδικό δικαστήριο είναι υπερβολικά “ευρωπαϊκό”, υπερβολικά επιλεκτικό ή πρόωρο. Θα μιλήσουν για δύο μέτρα και δύο σταθμά, επικαλούμενοι το φάντασμα κάθε αποτυχίας της δυτικής εξωτερικής πολιτικής από το 1945 και μετά. Η απόδοση ευθυνών πολύ συχνά καθορίζεται από το ποιος βρίσκεται στο εδώλιο και όχι από τη σοβαρότητα του εγκλήματος. Αυτός είναι ακριβώς ο λόγος για να ενισχύσουμε τη λογοδοσία, ξεκινώντας από εδώ.
Κάθε φορά που η διεθνής κοινότητα δημιουργεί έναν λειτουργικό μηχανισμό απόδοσης ευθυνών – όσο ατελής ή στοιχειώδης και αν είναι – αυτός περιορίζει τον χώρο που μπορεί να δρα κανείς χωρίς συνέπειες. Ο πρωθυπουργός του Καναδά, Μαρκ Κάρνεϊ δήλωσε στο Νταβός τον Ιανουάριο ότι η λογική του “οι ισχυροί κάνουν ό,τι μπορούν και οι αδύναμοι υποφέρουν ό,τι πρέπει” παρουσιάζεται σήμερα ως η αναπόφευκτη πραγματικότητα των διεθνών σχέσεων. Μια λογική την οποία ο ίδιος – πολύ σωστά – απέρριψε. “Δεν πρέπει να επιτρέψουμε στην άνοδο της σκληρής ισχύος να μας τυφλώσει απέναντι στο γεγονός ότι η δύναμη της νομιμότητας, της ακεραιότητας και των κανόνων θα παραμείνει ισχυρή – αν επιλέξουμε να την ασκήσουμε συλλογικά”, ανέφερε στην ίδια ομιλία.
Η ατιμωρησία για τη ρωσική επίθεση κατά της Γεωργίας το 2008 άνοιξε τον δρόμο για τη ρωσική επίθεση κατά της Κριμαίας και του Ντονμπάς στην Ουκρανία το 2014. Η ατιμωρησία του 2014 άνοιξε τον δρόμο για τα γεγονότα του 2022. Αν πρόκειται ποτέ να τερματιστεί η ατιμωρησία, η αντίσταση σε αυτήν θα πρέπει να ξεκινήσει από κάπου.
Κανένα πλαίσιο κατάπαυσης του πυρός για τον πόλεμο στην Ουκρανία που βρίσκεται επί του παρόντος στο τραπέζι των συνομιλιών δεν πραγματεύεται το ζήτημα της απόδοσης ευθυνών. Το ερώτημα για το ποιος διέταξε αυτόν τον πόλεμο και αν τα εν λόγω πρόσωπα θα λογοδοτήσουν ποτέ απουσιάζει από τις αίθουσες των διαπραγματεύσεων. Η Ουκρανία δεν πρόκειται να παραιτηθεί από την απόδοση ευθυνών για να εξασφαλίσει μια εκεχειρία και η ιστορία εξηγεί το γιατί.
Η συμφωνία του Ντέιτον έθεσε τέλος στον πόλεμο της Βοσνίας. Οι ηγέτες των Σερβοβόσνιων, Ράντοβαν Κάρατζιτς και Ράτκο Μλάντιτς – οι οποίοι είχαν ήδη παραπεμφθεί σε δίκη με κατηγορίες για εγκλήματα πολέμου – αποκλείστηκαν από τις ειρηνευτικές διαπραγματεύσεις.
Η Συμφωνία του Ντέιτον σταμάτησε τις εχθροπραξίες, αλλά η απόδοση δικαιοσύνης για τους κύριους υπαίτιους καθυστέρησε. Ο Σλόμπονταν Μιλόσεβιτς, τότε πρόεδρος της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γιουγκοσλαβίας και βασικός παράγοντας στις διαπραγματεύσεις, συνελήφθη σχεδόν έξι χρόνια μετά τη συμφωνία. Ο Κάρατζιτς συνελήφθη περισσότερα από 12 χρόνια αργότερα και ο Μλάντιτς περισσότερα από 15. Αυτή η καθυστέρηση συνέβαλε στον ιστορικό αναθεωρητισμό και επέτρεψε να ενισχυθεί περαιτέρω ο ακραίος εθνικισμός.
Η δημιουργία του Ειδικού Δικαστηρίου για το Έγκλημα της Επίθεσης κατά της Ουκρανίας απαιτούσε συμβιβασμούς που δεν άφησαν κανέναν από τους συμμετέχοντες απόλυτα ικανοποιημένο. Αλλά προχώρησε. Η ύπαρξή του δικαστηρίου θα πρέπει να αλλάξει τον στρατηγικό υπολογισμό – όχι μόνο για τον Πούτιν, αλλά για κάθε ηγέτη σε κάθε πρωτεύουσα που έχει παρακολουθήσει την Ουκρανία και καταλήξει στο συμπέρασμα ότι η επιθετικότητα μπορεί να μην έχει συνέπειες.
Περισσότερα από 140 κράτη ψήφισαν στα Ηνωμένα Έθνη για να καταδικάσουν την επιθετικότητα της Ρωσίας τον Μάρτιο του 2022, αλλά μόνο 36 υπέγραψαν τη συμφωνία τον Μάιο στη Μολδαβία. Δεν ζητάμε από όλες τις χώρες να είναι στο πλευρό της Ουκρανίας. Τους ζητάμε να είναι στο πλευρό του εαυτού τους. Το παγκόσμιο νομικό πλαίσιο που σχεδιάστηκε για να προστατεύσει την Ουκρανία από κατακτητικές βλέψεις έχει στόχο να προστατεύσει και κάθε άλλο κράτος. Οι περιορισμοί που θα μπορούσε να επιβάλει αυτό το δικαστήριο στις ορέξεις των μεγάλων δυνάμεων δεν θα σταματούν στα σύνορα της Ευρώπης.
Στην εναρκτήρια αγόρευση του, ο Ρόμπερτ Τζάκσον, επικεφαλής εισαγγελέας των ΗΠΑ στη Δίκη της Νυρεμβέργης, δήλωσε στο δικαστήριο: “Δεν πρέπει ποτέ να ξεχνάμε ότι η βάση στην οποία κρίνουμε αυτούς τους κατηγορούμενους σήμερα, είναι η βάση στην οποία η ιστορία θα μας κρίνει αύριο”. Όσοι επιλέγουν είτε να ενταχθούν είτε να παραμείνουν εκτός αυτού του δικαστηρίου διαμορφώνουν το δικό τους ιστορικό αποτύπωμα – ένα αποτύπωμα που θα μελετηθεί από τα επόμενα θύματα στο μέλλον καθώς θα αναζητούν νομικό προηγούμενο αλλά και τους δράστες που θα υπολογίζουν το ρίσκο. Και τέλος από τους ιστορικούς καθώς θα εξηγούν στις επόμενες γενιές πώς η παγκόσμια τάξη μετά το 1945 άντεξε ή όχι.
Η Iryna Mudra είναι αναπληρώτρια επικεφαλής του γραφείου του προέδρου της Ουκρανίας. Ο Mykola Yurlov είναι ανώτερος Ουκρανός διπλωμάτης. Ο Taras Semenyuk είναι σύμβουλος επικοινωνίας. Ο Mark Ellis είναι εκτελεστικός διευθυντής του Διεθνούς Δικηγορικού Συλλόγου.
© 2026 Διατίθεται από το “The New York Times Licensing Group”
CAPITAL