Στα «Πολεμικά Απομνημονεύματα» του Χριστόφορου Περραιβού, πέρα από τα πολεμικά επεισόδια της Επανάστασης, υπάρχει μια ωμή “χαρτογράφηση” τεσσάρων αλβανικών ομάδων της Ηπείρου και βορειότερα: Τσάμηδες, Λιάπηδες, Τόσκηδες, Γκέγκηδες — με κριτήριο όσα ο ίδιος έζησε και πίστεψε.
ΠΡΟΕΙΔΟΠΟΙΗΣΗ (για να μη γίνει παρεξήγηση): αυτά που ακολουθούν είναι όπως τα καταγράφει ο Περραιβός. Είναι μαρτυρία εποχής, με πολεμικά φίλτρα, στερεότυπα και γενικεύσεις — όχι “επιστημονική” περιγραφή λαών ούτε οδηγός για να ερμηνεύουμε το σήμερα.
Το πλαίσιο: γιατί μιλάει γι’ αυτούς
Σύμφωνα με τον Περραιβό, στα πρώτα χρόνια της Επανάστασης ο Χουρσίτ Πασάς συγκέντρωσε στα Ιωάννινα μεγάλο σώμα Τουρκαλβανών για εκστρατεία προς την Πελοπόννησο. Εκεί, στην Ήπειρο, ο συγγραφέας τους ξεχώρισε σε τέσσερις κατηγορίες και κράτησε σημειώσεις “χαρακτήρα” — όχι από περιέργεια, αλλά γιατί στον πόλεμο η εμπιστοσύνη/αναξιοπιστία είναι ζήτημα ζωής.
Τσάμηδες (Θεσπρωτία/Παρακάλαμος – ως τον Δώδωνα)
Όπως τους περιγράφει ο Περραιβός:
- Θρήσκοι, αλαζόνες, ορμητικοί στη σύγκρουση αλλά εύκολα υποχωρούν/τρέπονται σε φυγή.
- Δυνατοί και όμορφοι, με καλό γούστο και ρούχα.
- Αρνητικό “καρφί”: δεν τηρούν συμφωνίες/υποσχέσεις.
- Καλοί χορευτές, πολλοί δίγλωσσοι (αλβανικά–ελληνικά).
Λιάπηδες (από Δώδωνα έως βόρεια προς Αυλώνα)
Όπως τους περιγράφει ο Περραιβός:
- Εξαιρετική ανδρεία στον πόλεμο, γενικά πολύ φιλόξενοι.
- Εμφάνιση: άσχημοι, μικρόσωμοι, κακοντυμένοι — συχνά με βρόμικα ρούχα.
- Φήμη: τρομεροί ζωοκλέφτες, που κινούνται τη νύχτα, και (κατά τον ίδιο) διαλέγουν τη βρομιά για να μην αναγνωρίζονται.
- Γλώσσα: μόνο αλβανικά, και όσοι μιλούν ελληνικά, τα μιλούν “άσχημα”.
Τόσκηδες & Γκέγκηδες (δύο “κόσμοι”, δύο συμπεράσματα)
Τόσκηδες (γειτονικοί των Λιάπηδων)
Όπως τους περιγράφει ο Περραιβός:
- Ανδρείοι και φιλόξενοι, αλλά πιο ειρηνικοί από άλλους.
- Σε αντίθεση με τους Τσάμηδες: τηρούν υποσχέσεις, πιστοί στους φίλους.
- Εμφάνιση: μέτριου αναστήματος, δυνατό σώμα, μεγάλα/σφαιροειδή κεφάλια.
- Γλώσσα: μόνο αλβανικά.
Γκέγκηδες (βορειότερα)
Όπως τους περιγράφει ο Περραιβός:
- Μεγαλόσωμοι, ανδρειωμένοι και ανθεκτικοί στις κακουχίες.
- Στη μάχη: ορμητικοί, αλλά χωρίς στρατηγικό σχέδιο, άρα οδηγούνται εύκολα σε αταξία.
- Ειλικρινείς και πιστοί, αλλά τους αποδίδει έλλειψη οξύτητας/γρήγορης αντίληψης.
- Γλώσσα: αλβανική διάλεκτος (γκέγκικη), αγνοούν τα ελληνικά.
Χρονολόγιο
- Πρώτα χρόνια της Επανάστασης (1821–1822): Ήπειρος/Ιωάννινα ως κόμβος οθωμανικών συγκεντρώσεων και πολεμικών σχεδιασμών.
- Στο ίδιο πλαίσιο: ο Περραιβός έρχεται σε επαφή με σώματα Τουρκαλβανών και καταγράφει “τύπους”/χαρακτήρες για τις τέσσερις ομάδες.
- Καταγραφή-κλειδί: δεν είναι εθνολογικό εγχειρίδιο· είναι πολεμικό σημειωματάριο με κρίσεις.
- Το κείμενο δεν λέει “ποιοι είναι οι Αλβανοί”. Λέει πώς ένας Έλληνας αγωνιστής του 1821 “διάβαζε” συμμάχους και αντιπάλους.
- Στον πόλεμο, το βασικό κριτήριο δεν είναι η καταγωγή: είναι η αξιοπιστία — ποιος κρατάει τον λόγο του και ποιος τον πουλάει.
- Αν το μεταφέρεις αυτούσιο στο σήμερα, δεν κάνεις ιστορία· κάνεις αναπαραγωγή στερεοτύπων. Η σωστή χρήση είναι: “όπως τα καταγράφει ο Περραιβός”.